भारतीय चलचित्र क्षेत्रका चर्चित अभिनेता तथा संवाद लेखक कादर खान आज यो संसारमा छैनन् ।
तर, उनले आफ्नो अभिनय र लेखनमार्फत हिन्दी सिनेमामा छाडेको छाप आज पनि दर्शकमाझ उत्तिकै जीवन्त छ । हास्य कलाकारदेखि खलनायकसम्मका भूमिकामा आफूलाई अब्बल साबित गरेका खानले आफ्नो विशिष्ट अभिनय शैली र प्रभावशाली संवाद लेखनका कारण बलिउडमा छुट्टै पहिचान बनाएका थिए ।
पर्दामा दर्शकलाई हँसाउने र कहिलेकाहीँ डर पैदा गर्ने भूमिकामा देखिने कादर खानको वास्तविक जीवन भने सङ्घर्षले भरिएको थियो । बाल्यकालमा गरिबी भोगेका उनले परिवारको कठिन परिस्थिति सामना गर्दै आफ्नै मेहनत र प्रतिभाका आधारमा बलिउडमा सफलता हासिल गरेका थिए । सन् १९३७ अक्टोबर २२ मा अफगानिस्तानको काबुलमा जन्मिएका कादर खानको जीवन सङ्घर्ष, लगनशीलता र सफलताको प्रेरणादायी उदाहरण हो ।
परिवारले किन छाड्यो अफगानिस्तान रु
कादर खानको जन्म सामान्य परिवारमा भएको थियो । उनका बुबा अब्दुल रहमान खान अरबी तथा इस्लामिक साहित्यका विद्वान् थिए भने आमाको नाम इकबाल बेगम थियो । उनको जन्मअघि नै परिवारले आफ्ना तीन सन्तान गुमाएको थियो ।
एक अन्तर्वार्तामा कादर खानले आफ्ना दाजुभाइको सानै उमेरमा मृत्यु भएपछि आमालाई काबुलको वातावरण आफ्ना सन्तानका लागि उपयुक्त नभएको महसुस भएको बताएका थिए । त्यसपछि परिवारले अफगानिस्तान छाडेर भारत आउने निर्णय गर्यो ।
भारत आएपछि उनको परिवार मुम्बईको कमाठीपुरा क्षेत्रमा बसोबास गर्न थाल्यो । त्यहीँ उनको बाल्यकाल बित्यो । परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले कतिपय अवस्थामा खानाका लागि समेत समस्या हुने गरेको थियो । यस्ता कठिन परिस्थितिका बाबजुद उनले आफ्नो प्रतिभा निखार्दै अघि बढे ।
इन्जिनियरिङका प्राध्यापकसमेत थिए कादर खान
कादर खानलाई धेरैले चर्चित अभिनेता र संवाद लेखकका रूपमा चिन्छन् । तर, उनी इन्जिनियरिङ विषयका प्राध्यापकसमेत थिए भन्ने कुरा कमैलाई थाहा हुन सक्छ । उनले इन्जिनियरिङको अध्ययन पूरा गरेपछि मुम्बईस्थित सिद्दिकी कलेज अफ इन्जिनियरिङमा प्राध्यापकका रूपमा काम गरेका थिए । अध्यापनसँगै उनी नाटक र अभिनयमा पनि सक्रिय थिए । उनको जीवनले अभिनयप्रतिको रुचि र व्यावसायिक जिम्मेवारीलाई सँगसँगै अघि बढाउन सकिने उदाहरण प्रस्तुत गर्छ ।
मसानघाटमा गर्थे संवाद बोल्ने अभ्यास
कादर खानको अभिनय यात्रासँग जोडिएको एउटा रोचक प्रसङ्ग मुम्बईको मसानघाटसँग सम्बन्धित छ । बाल्यकालदेखि नै नाटक र अभिनयमा रुचि राख्ने उनी एकान्तमा संवाद बोल्ने अभ्यास गर्न मसानघाट जाने गर्थे ।
त्यहाँ उनलाई कसैले बाधा पुर्याउँदैनथ्यो । उनी खुलेर संवाद बोल्न र अभिनयको अभ्यास गर्न सक्थे ।
यस्तै क्रममा एक दिन अभिनेता अशरफ खानको नजर उनीमाथि पर्यो । अशरफ खानले उनको प्रतिभा पहिचान गरेपछि नाटकमा काम गर्ने अवसरबारे कुरा गरेका थिए । त्यसपछि कादर खानको रङ्गमञ्च यात्रा अघि बढ्न थाल्यो । यही अनुभवले उनलाई अभिनयको क्षेत्रमा आफ्नो क्षमता प्रस्तुत गर्ने अवसर दिलायो ।
अभिनयअघि संवाद लेखकका रूपमा बनाए पहिचान
कलेजमा अध्ययन गर्दा नै कादर खान नाटकमा सक्रिय थिए । उनको अभिनय क्षमता र संवाद प्रस्तुत गर्ने शैलीले धेरैलाई प्रभावित पारेको थियो । केही विवरणअनुसार, दिग्गज अभिनेता दिलीप कुमार पनि उनको नाटकबाट प्रभावित भएका थिए ।
तर, हिन्दी चलचित्र क्षेत्रमा उनले सुरुमा संवाद लेखकका रूपमा पहिचान बनाए । सन् १९७२ मा प्रदर्शनमा आएको फिल्म ‘जवानी दीवानी’ का लागि उनले संवाद लेखेका थिए ।
त्यसपछि सन् १९७३ मा यश चोपडाको फिल्म ‘दाग’ बाट उनले अभिनेताका रूपमा बलिउडमा प्रवेश गरे । राजेश खन्ना, शर्मिला टैगोर र राखी अभिनीत उक्त फिल्ममा उनले वकिलको भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।
यसरी लेखनबाट सुरु भएको उनको फिल्मी यात्रा अभिनयसँगै अघि बढ्यो र उनले दुवै क्षेत्रमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरे ।
पहिलो फिल्मका संवाद लेखेबापत पाए १ हजार ५०० रुपैयाँ
कादर खानले एक अन्तर्वार्तामा ‘जवानी दीवानी’ का संवाद लेखेबापत आफूले भारु १ हजार ५०० रुपैयाँ पारिश्रमिक पाएको बताएका थिए । त्यसपछिको फिल्मका लागि उनले भारु २१ हजार रुपैयाँ पाएका थिए ।
त्यतिबेला कलेजमा प्राध्यापकका रूपमा काम गर्दा उनको मासिक तलब जम्मा भारु ४०० रुपैयाँ थियो । त्यसैले फिल्मबाट प्राप्त पारिश्रमिक उनका लागि निकै ठूलो रकम थियो ।
उनको करियरमा अर्को महत्त्वपूर्ण मोड निर्माता मनमोहन देसाईको फिल्म ‘रोटी’ का लागि संवाद लेख्ने अवसर पाएपछि आयो । उक्त कामका लागि उनले भारु १ लाख २१ हजार रुपैयाँ पारिश्रमिक पाएका थिए ।
यसले उनको लेखन क्षमतालाई थप स्थापित गर्यो र बलिउडमा उनको माग बढ्दै गयो ।
अमिताभ बच्चनका चर्चित फिल्मका संवाद लेखक
कादर खान अभिनयमा मात्र होइन, संवाद लेखनमा पनि उत्तिकै प्रभावशाली थिए । उनले ‘अमर अकबर एन्थोनी’, ‘मुकद्दर का सिकन्दर’, ‘लावारिस’, ‘शराबी’, ‘कुली’ र ‘अग्निपथ’ जस्ता चर्चित फिल्मका संवाद लेखेका थिए ।
विशेषगरी अमिताभ बच्चन अभिनीत फिल्महरूमा उनले लेखेका संवादले दर्शकमाझ लोकप्रियता हासिल गरेका थिए ।
सरल भाषा, प्रभावशाली प्रस्तुति र परिस्थितिअनुसार संवादलाई जीवन्त बनाउने उनको क्षमताले उनलाई बलिउडका सफल संवाद लेखकहरूमध्ये स्थापित गर्यो । उनका संवादमा हास्य, भावना, व्यङ्ग्य र गम्भीरताको सन्तुलित संयोजन पाइन्थ्यो । यही विशेषताले उनलाई अन्य लेखकभन्दा फरक पहिचान दिलाएको थियो ।
३०० भन्दा बढी फिल्ममा अभिनय
कादर खानले आफ्नो लामो फिल्मी करियरमा ३०० भन्दा बढी फिल्ममा अभिनय गरेका थिए । उनले हास्य कलाकार, खलनायक, सहायक अभिनेता तथा चरित्र अभिनेताका रूपमा विविध भूमिका निर्वाह गरे । उनको अभिनयको विशेषता भनेको हरेक भूमिकालाई स्वाभाविक र प्रभावकारी बनाउनु थियो । हास्य भूमिकामा दर्शकलाई हँसाउन सक्ने उनी गम्भीर र नकारात्मक भूमिकामा पनि उत्तिकै प्रभावशाली देखिन्थे ।
अभिनय र संवाद लेखन दुवै क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएका कादर खान हिन्दी सिनेमाका बहुप्रतिभाशाली व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन् । उनको जीवनले कठिन परिस्थितिका बाबजुद प्रतिभा, निरन्तर मेहनत र लगनशीलताका माध्यमबाट सफलता हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ । आज उनी भौतिक रूपमा हामीमाझ नभए पनि उनका अभिनय, संवाद र चलचित्रले उनलाई दर्शकको स्मृतिमा जीवित राखेका छन् ।
-Recovered@1x_1-1792308710.jpg){kind=logo}