मानिस दुई खुट्टाले उभिनु, हिँड्नु र दौडनु विकासक्रमका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन् । तर यही क्षमतासँगै मानव शरीरमा जोर्नीलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्ने प्राकृतिक रासायनिक पदार्थको मात्रा घटेको हुन सक्ने नयाँ अनुसन्धानले देखाएको छ ।
वैज्ञानिक जर्नल नेचर मा प्रकाशित अध्ययनअनुसार मानिसको कार्टिलेजमा पाइने ग्लाइकोसामिनोग्लाइक्यान्स (GAGs) नामक रासायनिक पदार्थको मात्रा चिम्पान्जी, गोरिल्ला, ओराङउटान र बोनोबोजस्ता अन्य ठूला बाँदरको तुलनामा निकै कम छ। अध्ययनमा मानिसको कार्टिलेजमा यी पदार्थको मात्रा अन्य ठूला बाँदरको तुलनामा करिब एकतिहाइ मात्रै भेटिएको उल्लेख छ ।
यी रासायनिक पदार्थले कार्टिलेजमा पानी कायम राख्न, लचकता जोगाउन र हिँड्दा वा दौडँदा उत्पन्न हुने दबाब सहन मद्दत गर्छन्। त्यसैले तिनको कम मात्रा मानिसमा जोर्नीसम्बन्धी समस्या बढी देखिनुको एउटा सम्भावित कारण हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ ।
पाँच लाखभन्दा बढी आनुवंशिक परिवर्तनको अध्ययन
जापानको क्योटो विश्वविद्यालय, इजरायलको वाइजम्यान इन्स्टिच्युट अफ साइन्स र क्यानडाको म्याकगिल विश्वविद्यालयसहित विभिन्न संस्थाका वैज्ञानिकले गरेको अनुसन्धानमा मानिस र अन्य ठूला बाँदरबीचको आनुवंशिक भिन्नता अध्ययन गरिएको थियो ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले १५ हजार ७०८ मानिस र १३९ ठूला बाँदरका आनुवंशिक तथ्यांक तुलना गर्दै जिनको गतिविधि नियन्त्रण गर्ने क्षेत्रमा रहेका ५ लाख ६१ हजार ४१० आनुवंशिक परिवर्तन परीक्षण गरेका थिए ।
प्रयोगशालामा गरिएको परीक्षणमा GAG उत्पादनसँग सम्बन्धित केही जिन मानिसमा तुलनात्मक रूपमा कम सक्रिय रहेको पाइएको थियो। यसले मानव विकासक्रममा कार्टिलेजको रासायनिक संरचना परिवर्तन भएको हुन सक्ने संकेत गरेको छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रयोगशालाका कोशिकामा प्राप्त नतिजालाई वास्तविक कार्टिलेजका नमूनासँग पनि तुलना गरेका थिए। त्यसका लागि ४२ जना मानिस र सात ठूला बाँदरबाट प्राप्त १३९ नमूना अध्ययन गरिएको थियो।
नतिजामा मानिसको कार्टिलेजमा GAG को मात्रा अन्य ठूला बाँदरको तुलनामा निकै कम भेटिएको थियो। यो भिन्नता घुँडा र कम्मरजस्ता भार सहने जोर्नीमा मात्र नभई हातका विभिन्न जोर्नीमा समेत देखिएको थियो ।
के दुई खुट्टाले हिँडेकै कारण जोर्नी कमजोर भयो ?
मानिसको शरीर दुई खुट्टामा हिँड्न अनुकूल हुँदै जाँदा कम्मर, खुट्टा र मेरूदण्डको संरचनामा परिवर्तन आएको छ। नयाँ अनुसन्धानले शरीरको बाहिरी बनोटमा भएको परिवर्तनसँगै कार्टिलेजको रासायनिक संरचनामा पनि भिन्नता आएको हुन सक्ने देखाएको छ।
तर मानिस दुई खुट्टामा हिँड्न थालेकै कारण GAG को मात्रा घटेको हो भन्ने निष्कर्षमा वैज्ञानिकहरू पुगेका छैनन् । यसको कारण र विकासक्रममा यसले खेलेको भूमिकाबारे थप अनुसन्धान आवश्यक छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले GAG को उत्पादनमा आएको परिवर्तन मानिसको अस्थिपञ्जरको विकाससँग सम्बन्धित हुन सक्ने सम्भावना औँल्याएका छन्। यी पदार्थले मस्तिष्कमा स्नायु कोशिकाबीचको सम्बन्ध स्थिर राख्न पनि भूमिका खेल्ने भएकाले यसको परिवर्तन मस्तिष्कको कार्यसँग सम्बन्धित हुन सक्ने परिकल्पनासमेत गरिएको छ। यद्यपि, यी सम्भावनाहरू पुष्टि भइसकेका छैनन् ।
मानिसमा जोर्नीको समस्या बढी हुनुको कारण यही हो ?
मानिसमा अस्टियोआर्थराइटिस अर्थात् जोर्नीको कार्टिलेज खिइने समस्या सामान्य छ । यसले दुखाइ, सुन्निने र हिँडडुल गर्न कठिनाइ उत्पन्न गर्न सक्छ। मेरूदण्डका डिस्कसम्बन्धी समस्याले पनि दैनिक जीवन प्रभावित पार्न सक्छ ।
कार्टिलेजमा GAG को मात्रा कम हुँदा दबाब सहने क्षमता प्रभावित हुन सक्ने भएकाले यो खोजले मानिसमा जोर्नीसम्बन्धी रोगको जोखिम बुझ्न नयाँ आधार प्रदान गरेको छ।
तर जोर्नी दुख्ने वा खिइने समस्याको कारण यही रासायनिक पदार्थको कमी मात्रै होइन। उमेर, आनुवंशिकता, मोटोपन, चोटपटक र शारीरिक भारलगायत विभिन्न पक्षले पनि यस्ता रोगमा भूमिका खेल्छन् ।
अध्ययनले तत्काल कुनै नयाँ औषधि वा उपचार विधि प्रमाणित गरेको छैन। यद्यपि, जोर्नीको संरक्षणमा संलग्न आनुवंशिक प्रक्रियाबारे थप जानकारी प्राप्त हुँदा भविष्यमा उपचारसम्बन्धी अनुसन्धानका नयाँ सम्भावना खुल्न सक्छन् ।
समग्रमा, नयाँ अनुसन्धानले मानिसको विकासक्रममा शारीरिक क्षमता बढ्नुका साथै केही जैविक कमजोरी पनि विकसित भएको हुन सक्ने संकेत गरेको छ। मानिसले दुई खुट्टामा हिँड्ने क्षमता विकास गर्ने क्रममा जोर्नीको प्राकृतिक सुरक्षात्मक प्रणालीमा किन परिवर्तन आयो भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर भने अझै खोजीकै विषय बनेको छ ।
