मधेस प्रदेशका अधिकांश नागरिकको मुख्य पेसा कृषि हो। यहाँ धानपछिको दोस्रो प्रमुख बालीका रूपमा गहुँ खेती गरिन्छ । धनुषा जिल्लामा मात्रै करिब ३४ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा गहुँ खेती हुँदै आएको छ ।
तर यस वर्ष गहुँ पसाउने र पाक्ने समय (चैतको सुरुवात) मा आएको हावाहुरी र असिनापानीका कारण बालीमा अपेक्षित उत्पादन हुन सकेन। किसानका अनुसार गहुँमा राम्रो दाना नलाग्दा उत्पादन घट्ने निश्चित देखिएको छ ।
किसानहरूले चर्को लागत खर्च गरेर ट्र्याक्टरले जोताइ, बोरिङबाट सिँचाइ, मलखाद प्रयोग र कडा मेहनत गरे पनि लागतसमेत नउठ्ने अवस्था आएको बताएका छन् ।
जनकपुर उपमहानगरपालिका–२३ का किसान विला शाह भन्छन्,
“समयमै सिँचाइ र मलखाद प्रयोग गर्दा पनि गहुँ राम्रो भएन। किराको प्रकोप र प्रतिकूल मौसमका कारण दाना पुष्ट हुन सकेन, यसपालि लगानी नै डुब्ने भयो ।”
मुखियापट्टीका रामजी यादवले पनि हावाहुरीका कारण बाली सुक्नुका साथै दाना कालो र अपुष्ट भएको बताए ।
नगराइन नगरपालिका–५ का ज्योति झाले प्रमुख आयस्रोत नै गुम्ने चिन्ता व्यक्त गर्दै भने,
“हामी खेतीमै निर्भर छौँ। ऋण लिएर खेती गरेका छौँ, उत्पादन नभएपछि वर्षभरि के खाने र ऋण कसरी तिर्ने भन्ने समस्या छ ।”
धनुषामा हरेक वर्ष गहुँ उत्पादनमा उतारचढाव देखिँदै आएको छ। कृषि ज्ञान केन्द्रको तथ्याङ्कअनुसार कुनै वर्ष प्रतिहेक्टर २.९० मेट्रिक टनका दरले ३५ हजार ५०० हेक्टरमा ९७ हजार १५० मेट्रिक टन उत्पादन भएको थियो भने, अर्को वर्ष प्रतिहेक्टर ३.१० मेट्रिक टनका दरले १ लाख ३ हजार ८५० मेट्रिक टनसम्म उत्पादन भएको थियो ।
तर यस वर्ष प्रतिकूल मौसम, किराको प्रकोप, गुणस्तरीय बिउ, सिँचाइ र मलखादको अभावका कारण उत्पादन उल्लेख्य रूपमा घट्ने अनुमान गरिएको छ ।
कृषि ज्ञान केन्द्र धनुषाका कृषि अधिकृत गणेश क्षेत्रीका अनुसार क्षतिको यकिन तथ्याङ्क अझै संकलन भइरहेको छ ।
“अनुगमनका क्रममा कतिपय स्थानमा गहुँको बोट लडेको देखिएको छ। विस्तृत विवरण स्थानीय तहबाट आएपछि मात्रै वास्तविक क्षति भन्न सकिन्छ,” उनले बताए ।
मधेस प्रदेश गहुँ उत्पादनका लागि देशकै उर्वर र अग्रणी क्षेत्र मानिन्छ। कृषि विकास निर्देशनालयका अनुसार प्रदेशभरि १ लाख ७८ हजार ४३३ हेक्टर क्षेत्रफलमा प्रतिहेक्टर ३.३७ मेट्रिक टनका दरले करिब ७ लाख ३१ हजार मेट्रिक टन गहुँ उत्पादन हुँदै आएको छ ।
पोषणका दृष्टिले पनि गहुँ अत्यन्त महत्वपूर्ण बाली हो। चिकित्सक डा. जयन्त मिश्रका अनुसार गहुँमा कार्बोहाइड्रेट, फाइबर, प्रोटिन र भिटामिन ‘बी’ कम्प्लेक्स प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। साथै, म्याग्नेसियम र पोटासियमसमेत पाइने भएकाले गहुँलाई पोषणयुक्त खाद्य मानिन्छ ।
तर यति महत्त्वपूर्ण बालीमा पनि सरकारले आवश्यक सेवा सुविधा उपलब्ध गराउन नसकेको भन्दै किसान असन्तुष्ट छन् । कृषि क्षेत्रमा अनुकूल वातावरण नबन्दा किसानहरू यस पेसाबाट विमुख भई वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित हुँदै गएको देखिन्छ ।
