भारतको जयनगरदेखि जनकपुरधामसम्म सञ्चालन हुने रेल सेवाले निरन्तर घाटा व्यवहाेरी रहेकाे अवस्थामा थप सेवा थप्न बालेन सरकारसँग माग गरेकाे छ ।
देशको एकमात्र रेल सेवा सञ्चालन गरिरहेको नेपाल रेल्वे कम्पनी लिमिटेडले निरन्तर आर्थिक रूपमा घाटामा परिरहेको तथ्य सार्वजनिक भइरहदाँ मालबाहक सेवा सुरू गरे घाटा कम गर्न सकिने व्यापारीहरूकाे माग रहेकाे छ । पछिल्लो पाँच वर्षको अवधीमा कम्पनीको आम्दानीभन्दा झण्डै तेब्बर बढी खर्च रहेको देखाउँदै रेल सेवा दीर्घकालीन रूपमा आर्थिक संकटतर्फ गइरहेको अवस्था घटाउन नव गठित बालेन सरकारसँग सेवा थप्न माग गरेकाे हाे ।
कम्पनीको ‘व्यावसायिक कार्ययोजना–२०८२’ अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ देखि २०८०/८१ सम्म १९ करोड २१ लाख रुपैयाँ आम्दानी हुँदा ६७ करोड ३७ लाख रुपैयाँ खर्च भएको छ । यस अवधिमा कम्पनीले कुल ४८ करोड १५ लाख ८० हजार रुपैयाँ घाटा व्यहोरेको छ ।
पछिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा मात्र ८ करोड ५० लाख रुपैयाँ आम्दानी हुँदा २६ करोड २७ लाख रुपैयाँ खर्च भएको देखिन्छ । हाल मासिक औसत आम्दानी करिब ७५ लाख रुपैयाँ भए पनि खर्च १ करोड २९ लाख रुपैयाँ पुग्ने गरेको कम्पनीले जनाएको छ ।
आम्दानीले खर्च धान्न नसक्दा कम्पनीले सरकारको जमानीमा ऋण लिएर सञ्चालन गर्नुपरेको छ । २०८१ असार मसान्तसम्म सावाँ र ब्याजसहित कुल ऋण ७९ करोड रुपैयाँ नाघिसकेको छ, जसले कम्पनीमाथि थप आर्थिक दबाब सिर्जना गरेको छ ।
यात्री सेवाका हिसाबले भने रेल प्रभावकारी देखिए पनि घाटाको व्यापारले धान्न नसकेकाे कतिपयकाे गुनासाे रहेकाे छ । भारतको जयनगरदेखि जनकपुरधाम हुँदै महोत्तरीको बिजलपुरासम्म सञ्चालन भइरहेको रेल सेवा दैनिक तीन पटक चल्ने गरेको छ । यात्रुका लागि समय बचत र सहजता भए पनि कम्पनीको वित्तीय अवस्था भने कमजोर बन्दै गएको छ ।
घाटाको प्रमुख कारणमध्ये भारतीय प्राविधिक कर्मचारीमा हुने उच्च खर्चलाई मुख्य मानिएको छ । हाल १७ जना भारतीय कर्मचारी कार्यरत रहेका छन्, जसका लागि कम्पनीले भारतीय कोंकन कम्पनीलाई मासिक करिब १ करोड १२ लाख रुपैयाँ भुक्तानी गर्दै आएको छ । त्यसको तुलनामा नेपालीतर्फ १०३ कर्मचारीको कुल तलब मात्र १७ लाख रुपैयाँ रहेको छ ।
यसका साथै स्थायी प्राविधिक जनशक्तिको अभाव, वर्कसपको कमी, स्वदेशी चालक तथा स्टेशन मास्टरको अभाव, फ्युलिङ स्टेशन नहुनु तथा इन्धन भारतबाट ल्याउनुपर्ने अवस्थाले सञ्चालन खर्च बढाएको कम्पनीले जनाएको छ । लामो समयदेखि महाप्रबन्धकविहीन अवस्था रहनु पनि व्यवस्थापन कमजोरीको कारण मानिएको छ ।
विसं १९९४ मा नेपालमा रेल सेवा सुरु भई २०७० मा ब्रोडगेज विस्तारका लागि बन्द गरिएको थियो । पुनः २०७८ चैत १९ गतेदेखि सञ्चालनमा आएको रेल सेवा हाल ५२ किलोमिटर क्षेत्रमा विस्तार भइसकेको छ ।
कम्पनीले आम्दानी बढाउन विभिन्न विकल्प अघि सारेको छ। रक्सौलस्थित २८ एकड जग्गा भाडामा दिँदा वार्षिक करिब ८ करोड रुपैयाँ आम्दानी हुने गरिएको छ । यसका साथै पुरानो न्यारो गेजका संरचना तथा कोइला इन्जिनलाई उपयोग गरी रेल म्युजियम स्थापना गरेर पर्यटनमार्फत आय बढाउने योजना पनि बनाइएको छ ।
स्थानीय व्यापारीहरूले यात्रु सेवासँगै मालसामान ढुवानी सेवा विस्तार गर्नुपर्नेमा माग गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार यात्रु सेवा मात्र सञ्चालन गरेर नाफा कमाउन सम्भव छैन ।
पूर्व महाप्रबन्धक निरञ्जन झाले रेल सेवा नाफामुखी बनाउन कार्गो रेल्वे सेवा छिटो सञ्चालन गर्नुपर्ने बताए । उनका अनुसार बोगी थप्ने वा नयाँ रेल ल्याएर कार्गो सेवा सञ्चालन गर्ने विषयमा छलफल भइसके पनी टुङ्गाेमा पुगेकाे छैन् ।
भारतको कलकत्ता बन्दरगाहबाट सस्तो दरमा मालसामान ढुवानी गर्न कार्गो रेल्वे सेवा सञ्चालन गर्न जनकपुर क्षेत्रका व्यवसायीले लामो समयदेखि माग गर्दै आएका छन् । तर हालसम्म उक्त सेवा सञ्चालनमा आउन सकेको छैन ।
जनकपुरका व्यवसायी निर्मल चौधरीका अनुसार कार्गो सेवा सञ्चालन भएमा ढुवानी सहज र सस्तो हुनेछ । बढ्दो ऋणले नेपालको एकमात्र रेल सेवा संकटबाट बाहिर निकाल्न ।
समय व्यवस्थापन, स्वदेशी दक्ष जनशक्ति उत्पादन, मालवाहक सेवा विस्तार हुनसके रेल सेवा नाफामुखी बनाउन सकिने कतिपयकाे भनाइ रहेकाे छ ।
