नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको महाधिवेशनका क्रममा २०१८ सालको चितवनस्थित गेष्टहाउस चौर काण्ड स्मरण गरेपछि पञ्चायती शासनकालमा लोकतान्त्रिक आन्दोलनमाथि भएका दमन र हिंसाका घटनाहरू पुनः चर्चामा आएका छन् ।
ती घटनामध्ये रुपन्देहीको देवदहस्थित ‘सुरजपुर काण्ड’ नेपाली राजनीतिक इतिहासको एक दर्दनाक अध्यायका रूपमा स्मरण गरिन्छ ।
२०४० फागुन २० गते प्रतिबन्धित नेपाली कांग्रेसले रुपन्देहीको सुरजपुरस्थित तत्कालीन जिल्ला सभापति पुष्पानन्द गिरीको निवासमा आयोजना गरेको कार्यकर्ता भेलामाथि पञ्चायती व्यवस्थाका समर्थक मण्डले समूहले हिंसात्मक आक्रमण गरेको थियो । उक्त घटनामा कांग्रेसका कार्यकर्ता यादवनाथ आलोक र रामप्रसाद चौधरीको मृत्यु भएको थियो भने २७२ जना घाइते भएका थिए । घाइतेमध्ये २७ जनाको अवस्था गम्भीर रहेको उल्लेख पाइन्छ ।
कार्यक्रममा नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन महामन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला, नेता रामचन्द्र पौडेल, शेरबहादुर देउवा लगायतका शीर्ष नेताहरू सहभागी थिए । कांग्रेस नेताहरूलाई लक्षित गर्दै योजनाबद्ध रूपमा आएका मण्डले समूहले कार्यक्रमस्थलमा प्रवेश गरी ढुंगामुढा, भाला तथा अन्य हतियार प्रयोग गरेर आक्रमण गरेका थिए ।
घटनाका प्रत्यक्षदर्शी तथा तत्कालीन विद्यार्थी नेता युवराज गिरीका अनुसार सुरजपुर काण्ड लोकतान्त्रिक आन्दोलनमाथि भएको संगठित राजनीतिक हिंसाको उदाहरण थियो । त्यसबेला नेपाल विद्यार्थी संघमा आबद्ध रहेका गिरीले कार्यक्रम सुरु हुनुअघि नै कालो झण्डासहित विरोध प्रदर्शनका संकेत देखिए पनि यति ठूलो आक्रमण हुने अनुमान कसैले नगरेको बताए ।
उनका अनुसार कांग्रेस नेताहरू कार्यक्रम सकेर भोजनका लागि घरभित्र प्रवेश गरेलगत्तै सयौँको संख्यामा आएका मण्डलेहरूले घरभित्रै प्रवेश गरी तोडफोड र आक्रमण सुरु गरेका थिए । नेताहरूलाई जोगाउन घरको माथिल्लो तलामा लगेर सुरक्षित राखिएको थियो भने तत्कालीन महामन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई धनसारमा लुकाइएको थियो ।
आक्रमणमा तत्कालीन कांग्रेस नेता शेरबहादुर देउवासमेत घाइते भएका थिए । गिरीका अनुसार घटनाको मुख्य उद्देश्य गिरिजाप्रसाद कोइरालामाथि आक्रमण गर्नु थियो । आक्रमणकारीहरूले घरमा रहेका अन्न, गरगहना तथा अन्य सामग्रीसमेत लुटपाट र नष्ट गरेका थिए ।
घटनामा यादवनाथ आलोकको खुकुरी र भालाको प्रहारबाट घटनास्थलमै मृत्यु भएको थियो भने रामप्रसाद चौधरीको उपचारका क्रममा नौ दिनपछि निधन भएको थियो । घाइतेहरूलाई तत्कालीन यातायात अभावका कारण गाडामा राखेर उपचारका लागि अस्पताल पुर्याइएको थियो ।
सुरजपुर काण्डपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालाले रुपन्देही तथा देशका अन्य जिल्लामा तय गरिएका कार्यक्रम स्थगित गरेका थिए । घटनाको करिब एक महिनापछि तत्कालीन गृहसचिव टेकबहादुर खत्री घटनास्थल पुगेका थिए । राजा वीरेन्द्रको तर्फबाट क्षतिपूर्तिको प्रस्ताव आए पनि कांग्रेस नेता पुष्पानन्द गिरीले क्षतिपूर्ति भन्दा दोषीमाथि कारबाही र लोकतन्त्रको स्थापना आफ्नो मुख्य माग रहेको बताएका थिए ।
नेपाली कांग्रेसले सुरजपुर काण्डलाई पञ्चायती शासनको दमन, राजनीतिक हिंसा र लोकतान्त्रिक आन्दोलनमाथि गरिएको क्रूर आक्रमणको प्रतिनिधि घटनाका रूपमा स्मरण गर्दै आएको छ । राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार उक्त घटनाले पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको आन्दोलनलाई थप सशक्त बनाउँदै प्रजातन्त्र पुनःस्थापनाको संघर्षमा नयाँ ऊर्जा थपेको थियो ।
