मधेस प्रदेशको राजधानी जनकपुरधाममा फोहोर व्यवस्थापनको समस्या वर्षौँदेखि ज्यूँका त्यूँ छ। स्थानीय तह गठन भएको ९ वर्ष बितिसक्दा पनि जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाले स्थायी डम्पिङ साइट निर्माण गर्न सकेको छैन। अहिले उपमहानगरपालिका फोहोर व्यवस्थापनका लागि पुनः निजी जग्गा भाडामा लिने प्रक्रियामा जुटेको छ ।
नगरको फोहोर व्यवस्थापनका लागि स्थायी संरचना नहुँदा उपमहानगरपालिकाले विभिन्न स्थानमा साना निजी जग्गा भाडामा लिएर काम चलाउँदै आएको छ। तर, अस्थायी रूपमा प्रयोग गरिएका ती जग्गा केही समयमै भरिने गरेकाले नयाँ स्थानको खोजी गर्नुपर्ने बाध्यता दोहोरिँदै आएको छ। यसको प्रत्यक्ष असर नगरको सरसफाइमा देखिने गरेको छ। फोहोर विसर्जन गर्ने ठाउँ नहुँदा सडक, चोक तथा बजार क्षेत्रमा फोहोर थुप्रिने र दुर्गन्ध फैलिने समस्या बारम्बार दोहोरिने गरेको छ ।
२०७९ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा वर्तमान नगरप्रमुख मनोजकुमार साहले फोहोर व्यवस्थापन र स्थायी डम्पिङ साइट निर्माणलाई प्रमुख चुनावी मुद्दा बनाएका थिए। यही मुद्दासहित निर्वाचन जितेका साहको कार्यकालको चार वर्ष बित्न लाग्दासमेत स्थायी डम्पिङ साइट निर्माण हुन सकेको छैन। बरु कार्यकालको अन्तिम चरणमा उपमहानगरपालिकाले जग्गा भाडामा लिएर फोहोर व्यवस्थापन गर्ने विकल्प अघि सारेको छ ।
मेयर साहले पदभार ग्रहण गरेकै दिन फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्णय गरेका थिए। त्यसपछि वडास्तरमा फोहोर संकलनको व्यवस्था नियमित बनाउने प्रयास भए पनि संकलित फोहोरको दीर्घकालीन व्यवस्थापन भने हुन सकेन। यो समस्या उनको कार्यकालमा मात्रै सीमित छैन। २०७४ सालको स्थानीय तह निर्वाचनपछि नगरप्रमुख बनेका लालकिशोर साहको कार्यकालमा पनि फोहोर व्यवस्थापन नगरको प्रमुख चुनौतीका रूपमा रह्यो ।
यसअघि नै एसियाली विकास बैंक (एडीबी) को सहयोगमा सञ्चालित एकीकृत सहरी विकास आयोजनाअन्तर्गत जनकपुरधाममा डम्पिङ साइट निर्माणका लागि बजेट विनियोजन गरिएको थियो। नगराइनस्थित मनियारी चौरीमा जग्गा उपलब्ध गराउन गुठी संस्थानलाई लाखौँ रुपैयाँ पेश्कीसमेत दिइएको थियो। तर, राजनीतिक विवादका कारण उक्त योजना अघि बढ्न सकेन। परिणामस्वरूप पेश्की रकमको उपयोग हुन सकेन भने एडीबीले छुट्याएको करिब ३५ करोड रुपैयाँ बराबरको बजेटसमेत फ्रिज भयो ।
जग्गा प्राप्तिमा देखिएको समस्याका कारण अन्य दातृ निकायबाट लगानी जुटाउनसमेत कठिनाइ भइरहेको उपमहानगरपालिकाको भनाइ छ। जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत ज्ञानहरि घिमिरेका अनुसार डम्पिङ साइट निर्माणका लागि पटक–पटक जग्गा प्राप्तिको प्रयास गरिए पनि सफल हुन सकेको छैन ।
उनका अनुसार जनकपुरधाम क्षेत्रमा गुठीको जग्गा ठूलो मात्रामा रहेकाले केन्द्रीय गुठी संस्थानसँग जग्गा उपलब्ध गराउन आग्रह गरिएको थियो। तर, जग्गा प्राप्त हुन नसकेपछि स्थायी डम्पिङ साइट निर्माणको योजना अघि बढ्न सकेन। व्यवस्थित डम्पिङ साइट निर्माणका लागि कम्तीमा १० बिघा जग्गा आवश्यक पर्ने घिमिरे बताउँछन् ।
फोहोर विसर्जन मात्रै नभई त्यसको प्रशोधनसमेत गर्नुपर्ने भएकाले पर्याप्त क्षेत्रफलको जग्गा आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ। तर, आवश्यक जग्गा उपलब्ध नहुँदा उपमहानगरपालिका तत्कालका लागि भाडाको विकल्पमा निर्भर हुन पुगेको छ ।
उपमहानगरपालिकाको सरसफाइ शाखाका अनुसार जनकपुरधामका विभिन्न वडाबाट दैनिक ठूलो परिमाणमा फोहोर संकलन हुने गरेको छ। टिपर तथा ट्र्याक्टरमार्फत दैनिक करिब ४० देखि ५० टिप फोहोर उठाइन्छ। तर, संकलित फोहोर विसर्जन गर्ने स्थायी ठाउँ नहुँदा सरसफाइ व्यवस्थापनमा कठिनाइ भइरहेको शाखा प्रमुख श्याम ठाकुर बताउँछन् ।
उनका अनुसार पहिले मंगलोहिया पुल आसपास फोहोर विसर्जन गरिन्थ्यो। त्यसपछि सिक्स लेन सडकको दक्षिणतर्फको क्षेत्रमा फोहोर फाल्न थालियो। ती स्थानसमेत भरिएपछि अहिले अर्को ठाउँ खोज्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।
स्थायी डम्पिङ साइट निर्माण गर्न नसकेपछि उपमहानगरपालिकाले निजी जग्गा भाडामा लिने प्रक्रिया पुनः अघि बढाएको छ। पहिलोपटक प्रकाशित सूचनामा इच्छुक जग्गाधनीबाट आवेदन नपरेपछि दोस्रोपटक सूचना जारी गर्दै नगर क्षेत्रको फोहोर व्यवस्थापनका लागि जग्गा भाडामा उपलब्ध गराउन प्रस्ताव माग गरिएको छ।
फोहोर व्यवस्थापनका लागि उपमहानगरपालिकाले नियमित रूपमा बजेट खर्च गर्दै आएको छ। लेखा अधिकृत खगेन्द्र राईका अनुसार गत आर्थिक वर्षमा नगर सरसफाइका लागि करिब ९० लाख रुपैयाँ खर्च भएको थियो। दसैँ, दीपावली, छठ र विवाहपञ्चमीजस्ता ठूला पर्वका समयमा फोहोरको मात्रा बढ्ने भएकाले वडाहरूलाई थप बजेट उपलब्ध गराउने गरिएको छ ।
नगरमा नियमित रूपमा एक सयभन्दा बढी सफाइकर्मी परिचालित हुने गरेका छन्। दैनिक फोहोर संकलन र सरसफाइमा जनशक्ति तथा बजेट खर्च भइरहे पनि अन्तिम विसर्जनका लागि स्थायी संरचना नहुँदा व्यवस्थापनको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठिरहेको छ ।
स्थानीय तह गठन भएयता दुई कार्यकालका जनप्रतिनिधिले फोहोर व्यवस्थापनको समस्या समाधान गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँदै आए पनि स्थायी डम्पिङ साइट निर्माणको योजना अझै कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन। अहिले फेरि भाडाको जग्गा खोज्ने प्रक्रिया सुरु भएको छ। यसले जनकपुरधामको फोहोर व्यवस्थापनमा तत्कालीन समस्या केही कम गर्न सक्ने भए पनि दीर्घकालीन समाधानको प्रश्न भने अझै अनुत्तरित छ ।
