दसैँ मा परिवार तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्न गाउँघर फर्किने र लामो दूरीको यात्रा गर्नेको सङ्ख्या बढ्छ ।
यात्राका क्रममा ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, झाडापखाला हुने वा सामान्य चोटपटक लाग्ने समस्या देखिन सक्छ । त्यसैले दसैँको यात्रामा कपडा र उपहारसँगै आवश्यक औषधि तथा प्राथमिक उपचार सामग्री बोक्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
तर झोलामा औषधि राख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। कुन औषधि आवश्यक छ, कसरी प्रयोग गर्ने र कुन अवस्थामा न जीवनजल ९ओआरएस० उपयोगी हुन्छ ।
पखाला लागेमा जीवनजलको प्याकेटमा उल्लेख गरिएको निर्देशनअनुसार सफा पानीमा घोलेर पिउनुपर्छ। तयार गरिएको घोललाई तोकिएको समयभित्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिने भन्ने जानकारी हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
१ गाडी लाग्ने वा वाकवाकी हुने समस्याका लागि
घुमाउरो तथा पहाडी बाटोमा यात्रा गर्दा कतिपयलाई चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने र बान्ता आउने समस्या हुन्छ। यस्तो समस्याले यात्रालाई असहज बनाउन सक्छ । यसका लागि प्रोमेथाजिनजस्ता औषधि प्रयोग गरिन्छ। तर यसले निद्रा लाग्ने तथा प्रतिक्रिया क्षमता घटाउने भएकाले चिकित्सक वा फर्मासिस्टको सल्लाहअनुसार मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ । विशेषगरी सवारी चलाउने व्यक्तिले यस्तो औषधि सेवन गर्नु हुँदैन ।
२ झाडापखाला र जलवियोजनबाट बच्न
यात्राका क्रममा दूषित पानी, असुरक्षित खाना वा सरसफाइको कमीका कारण झाडापखाला हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा शरीरमा पानी र आवश्यक लवणको कमी हुन नदि लोपेरामाइड सबै प्रकारका पखालामा उपयुक्त हुँदैन। ज्वरो आउने वा दिसामा रगत देखिने अवस्थामा चिकित्सकीय सल्लाहबिना यसको प्रयोग गर्नु हुँदैन। त्यस्तै, मेट्रोनिडाजोललगायत एन्टिबायोटिक औषधि पनि स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना सेवन गर्नु हुँदैन।
३ अपच, ग्यास्ट्रिक र छाती पोल्ने समस्याका लागि
दसैँमा मासु, चिल्लो, पिरो तथा मिठाईजन्य खानेकुरा बढी खाँदा अपच, पेट फुल्ने र छाती पोल्ने समस्या हुन सक्छ । यस्ता समस्याका लागि ओमेप्राजोल, प्यान्टोप्राजोल वा एन्टासिडजस्ता औषधि प्रयोग गरिन्छ। तर सबै औषधि सबैका लागि आवश्यक हुँदैनन् । लक्षणअनुसार औषधि छनोट गर्न चिकित्सक वा फर्मासिस्टसँग परामर्श लिनुपर्छ ।
४ ज्वरो, टाउको दुखाइ र सामान्य दुखाइका लागि
यात्राको थकान वा अन्य कारणले टाउको दुख्ने, जीउ दुख्ने तथा ज्वरो आउने समस्या देखिन सक्छ ।
यस्ता अवस्थामा प्यारासिटामोल उपयोगी हुन सक्छ। तर उमेर, तौल, कलेजोको अवस्था र प्रयोग गरिरहेका अन्य औषधिअनुसार यसको मात्रा फरक पर्न सक्छ। आइबुप्रोफेनजस्ता औषधि पेटको अल्सर, मिर्गौलासम्बन्धी समस्या, जलवियोजन वा गर्भावस्थाको केही अवस्थामा जोखिमपूर्ण हुन सक्छन्। त्यसैले औषधि प्रयोग गर्नुअघि आवश्यक परामर्श लिनुपर्छ ।
५। एलर्जी र रुघाखोकीका लागि
यात्राका क्रममा धुलो, धुवाँ वा अन्य एलर्जी उत्पन्न गर्ने पदार्थका कारण हाच्छिउँ आउने, नाकबाट पानी बग्ने, आँखा चिलाउने वा छाला चिलाउने समस्या हुन सक्छ । सिट्रिजिन वा लेभोसेट्रिजिनजस्ता औषधि एलर्जीका लक्षण कम गर्न प्रयोग गरिन्छन्। केही व्यक्तिमा यस्ता औषधिले निद्रा लाग्न सक्छ । त्यसैले औषधिको प्रभावबारे जानकारी लिएर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
६ यात्रामा साथमा राख्नुपर्ने प्राथमिक उपचार सामग्री
लामो यात्राका क्रममा सामान्य चोटपटक, काटिने वा मर्किने समस्या हुन सक्छ। त्यसैले निम्न सामग्री साथमा राख्नु उपयोगी हुन्छ।
ब्यान्डेज तथा सफा पट्टी
घाउ छोप्न प्रयोग गरिने स्टेराइल गज
घाउ सफा गर्ने उपयुक्त सामग्री
डिस्पोजेबल पन्जा
डिजिटल थर्मोमिटर
सानो कैंची र चिम्टी
साबुन वा ह्यान्ड स्यानिटाइजर
आवश्यकताअनुसार मास्क
लामखुट्टे भगाउने सामग्री
मांसपेशी वा जोर्नीको सामान्य दुखाइका लागि उपयुक्त क्रिम वा स्प्रे
घाउ गम्भीर भएमा वा अत्यधिक रक्तस्राव भएमा प्राथमिक उपचारमा मात्र निर्भर नभई तत्काल स्वास्थ्य संस्था जानुपर्छ ।
चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक र शक्तिशाली औषधि सेवन नगर्नुहोस्
ज्वरो आउँदैमा एन्टिबायोटिक आवश्यक हुन्छ भन्ने हुँदैन। अनावश्यक रूपमा एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्दा जीवाणुमा औषधिप्रति प्रतिरोध क्षमता विकास हुने जोखिम बढ्छ ।
त्यस्तै, स्टेरोइड, निद्रा लगाउने औषधि तथा शक्तिशाली दुखाइ कम गर्ने औषधि आफूखुसी प्रयोग गर्नु हुँदैन। विशेषगरी रगत मिसिएको दिसा वा उच्च ज्वरोसँगै पखाला लागेमा चिकित्सकीय सल्लाह लिनुपर्छ।
औषधि सुरक्षित राख्ने तरिका पनि जानौँ
औषधि सफा, सुख्खा र सुरक्षित स्थानमा राख्नुपर्छ। अत्यधिक गर्मी, प्रत्यक्ष घाम र चिस्यानबाट जोगाउनुपर्छ। सवारीसाधनभित्र तातो हुने ठाउँमा औषधि लामो समय राख्नु हुँदैन।
सम्भव भएसम्म औषधिलाई यसको मूल प्याकेट र लेबलसहित राख्नुपर्छ। औषधिको नाम, मात्रा र म्याद स्पष्ट देखिने हुनुपर्छ। म्याद गुज्रिएका वा प्याकेट बिग्रिएका औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन।
दीर्घरोगीले नियमित औषधि छुटाउन हुँदैन
मधुमेह, उच्च रक्तचाप, दम वा थाइराइडजस्ता दीर्घरोग भएका व्यक्तिले यात्राभर पुग्ने नियमित औषधि साथमा राख्नुपर्छ। सम्भव भए यात्राको अवधिभन्दा केही दिन बढी पुग्ने औषधि लैजानु उपयोगी हुन्छ ।
नियमित औषधि सजिलै निकाल्न सकिने ह्यान्डब्यागमा राख्नु राम्रो हुन्छ। औषधिको नाम, चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सन र आफूलाई औषधिबाट हुने एलर्जीको विवरण पनि साथमा राख्नुपर्छ।
गर्भवती महिला, बालबालिका तथा वृद्धवृद्धाका लागि औषधिको प्रकार र मात्रा फरक हुन सक्ने भएकाले यात्राअघि चिकित्सक वा फर्मासिस्टसँग परामर्श लिनुपर्छ ।
दसैँको खुसीयालीलाई स्वास्थ्य समस्याले प्रभावित हुन नदिन यात्राअघि सामान्य तयारी गर्नु आवश्यक छ। सुरक्षित खाना र सफा पानीको प्रयोग, व्यक्तिगत सरसफाइ, आवश्यक औषधि तथा प्राथमिक उपचार सामग्रीको व्यवस्था र औषधिको सुरक्षित प्रयोगले यात्रा सहज बनाउन सहयोग गर्छ। स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या देखिएमा घरेलु उपचारमा मात्र निर्भर नभई समयमै स्वास्थ्य संस्था पुग्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
