आहारविद् अरुण कुमारका अनुसार दाल र गेडागुडीमा पनि पर्याप्त क्यालोरी तथा कार्बोहाइड्रेट हुन्छ ।
त्यसैले यिनलाई खाँदैमा स्वतः तौल घट्छ भन्ने हुँदैन। दैनिक खानाको मात्रा र समग्र आहार सन्तुलन महत्त्वपूर्ण हुन्छ।दाल तथा गेडागुडीमा पाइने केही प्रतिरोधी स्टार्च र फाइबर सानो आन्द्रामा पूर्ण रूपमा पच्दैनन्। यस्ता तत्त्वले रगतमा ग्लुकोज अवशोषण हुने गतिलाई सुस्त बनाउन मद्दत गर्न सक्छन् ।
सन् २०२१ मा गरिएको एक अध्ययनले पनि दाल तथा गेडागुडीको सेवनले खाना खाएपछि रगतमा चिनीको मात्रा बढ्ने प्रक्रियालाई सुस्त बनाउन सक्ने देखाएको छ।
तौल घटाउन चाहने व्यक्तिले नियमित आहारमा दाल र गेडागुडी समावेश गर्न सक्छन्। तर, नियमित खानाबाहेक अतिरिक्त खाजाका रूपमा ठूलो मात्रामा चना खाँदा कुल क्यालोरी बढ्न सक्छ। त्यसैले खानेकुराको मात्रा र शारीरिक गतिविधिबीच सन्तुलन कायम राख्नु आवश्यक हुन्छ।
मधुमेह भएका व्यक्तिले पनि दाल तथा गेडागुडीलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्ने हुँदैन। आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था, सेवनको मात्रा र समग्र खानपानअनुसार चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
के दाल र गेडागुडी मासु तथा अण्डाको विकल्प हुन् रु
शरीरलाई आवश्यक प्रोटिन प्राप्त गर्न विभिन्न खाद्य स्रोत समावेश गर्न सकिन्छ। तर, कुनै खानेकुरामा कति प्रोटिन छ भन्ने मात्र होइन, त्यसमा कुन(कुन एमिनो एसिड छन् र शरीरले त्यसलाई कति प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
एमिनो एसिड प्रोटिनका आधारभूत एकाइ हुन्। मासु, माछा, अण्डा, दूध र दहीजस्ता पशुजन्य खाद्य पदार्थ उच्च गुणस्तरको प्रोटिनका स्रोत हुन्। दाल, गेडागुडी, अन्न, नट्स, बीउबिजन र अन्य वनस्पतिजन्य खानेकुराबाट पनि शरीरलाई आवश्यक प्रोटिन प्राप्त गर्न सकिन्छ। दालमा केही आवश्यक एमिनो एसिड पर्याप्त नहुन सक्छन् भने अन्नमा अन्य एमिनो एसिडको मात्रा कम हुन सक्छ।
त्यसैले भातसँग दाल वा अन्य गेडागुडी खानु शाकाहारी आहारमा प्रोटिनका विभिन्न स्रोतलाई सन्तुलित रूपमा समावेश गर्ने उपयोगी तरिका हो ।वनस्पतिजन्य प्रोटिनको गुणस्तर सबै अवस्थामा समान हुँदैन। दाल र गेडागुडीको प्रकार, प्रशोधन विधि र अन्य खाद्य पदार्थसँगको संयोजनले पनि पोषण उपलब्धतामा प्रभाव पार्छ । त्यसैले दाल र गेडागुडीलाई मासु तथा अण्डाको पोषण मूल्यसँग तुलना गर्दा प्रोटिनको मात्रा मात्र नभई एमिनो एसिड, अन्य पोषक तत्त्व र समग्र आहारलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ ।
दाल, चना र केराउ खाँदा किन हुन्छ ग्यास रु
दाल तथा गेडागुडीमा प्रोटिन र फाइबरसँगै राफिनोज, स्ट्याकियोज र भर्बास्कोजजस्ता विशेष प्रकारका कार्बोहाइड्रेट पनि पाइन्छन् । मानव शरीरमा यी कार्बोहाइड्रेटलाई सानो आन्द्रामा पूर्ण रूपमा पचाउन आवश्यक इन्जाइम पर्याप्त हुँदैन । त्यसैले यी तत्त्व ठूलो आन्द्रामा पुग्छन्, जहाँ लाभदायक ब्याक्टेरियाले तिनलाई किण्वन प्रक्रियामार्फत पचाउँछन्। यस क्रममा हाइड्रोजन, कार्बन डाइअक्साइड र केही व्यक्तिमा मिथेनजस्ता ग्यास उत्पादन हुन सक्छन् ।
यही प्रक्रियाका कारण दाल, चना र केराउ खाएपछि पेट फुल्ने, डकार आउने वा पेटमा ग्यास जम्ने समस्या हुन सक्छ। यद्यपि, सबै व्यक्तिमा यस्तो समस्या समान रूपमा देखिँदैन। व्यक्तिको पाचन प्रणाली, आन्द्रामा रहेका ब्याक्टेरिया, खानेकुराको मात्रा र गेडागुडी खाने बानीले यसमा प्रभाव पार्न सक्छ । नियमित रूपमा उपयुक्त मात्रामा गेडागुडी खाने बानी बसाल्दा कतिपय व्यक्तिको पाचन प्रणालीले तिनलाई क्रमशः सहज रूपमा सहन सक्छ।
ग्यासको समस्या कम गर्ने उपाय
दाल, चना र केराउबाट प्राप्त हुने पोषण कायम राख्दै ग्यासको समस्या कम गर्न केही उपाय अपनाउन सकिन्छ।
१ पकाउनुअघि भिजाउने
चना, केराउ र अन्य सुक्खा गेडागुडीलाई पर्याप्त पानीमा केही घण्टा वा रातभर भिजाउन सकिन्छ। यसले केही ग्यास उत्पादन गर्ने कार्बोहाइड्रेट पानीमा घुल्न मद्दत गर्छ। भिजाएको पानी फालेर सफा पानीमा पकाउँदा यस्ता तत्त्वको मात्रा थप घट्न सक्छ।
२ राम्रोसँग पकाउने
गेडागुडीलाई पर्याप्त समयसम्म पकाउँदा पाचन सहज हुन सक्छ। विशेषगरी सुक्खा चना र केराउलाई राम्ररी नरम हुने गरी पकाउनु उपयुक्त हुन्छ।
३ थोरै मात्राबाट सुरु गर्ने
दाल तथा गेडागुडी खाँदा बारम्बार पेट फुल्ने समस्या हुन्छ भने एकैपटक धेरै खानुभन्दा सानो मात्राबाट सुरु गरेर बिस्तारै मात्रा बढाउन सकिन्छ। यसले पाचन प्रणालीलाई अभ्यस्त हुन सहयोग गर्न सक्छ।
४ टुसा उमारिएका गेडागुडी खाने
उचित तरिकाले टुसा उमार्दा गेडागुडीमा रहेका केही पचाउन कठिन कार्बोहाइड्रेटको मात्रा घट्न सक्छ। यसले कतिपय व्यक्तिमा पाचन सहज बनाउन मद्दत गर्न सक्छ। तर, टुसा उमारिएका गेडागुडीमा हानिकारक ब्याक्टेरिया बढ्न सक्ने भएकाले खाद्य सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्छ र आवश्यकताअनुसार पकाएर खानुपर्छ।
५ किण्वन प्रक्रियाबाट तयार पारिएका परिकार समावेश गर्ने
किण्वन प्रक्रियाले गेडागुडीमा रहेका केही पोषक तत्त्वको उपलब्धता बढाउन र पचाउन कठिन तत्त्वको मात्रा घटाउन सक्छ। त्यसैले शरीरलाई अनुकूल हुने किण्वित परिकार पनि आहारमा समावेश गर्न सकिन्छ।
निष्कर्ष
दाल, चना, केराउ र अन्य गेडागुडी प्रोटिन, फाइबर तथा विभिन्न सूक्ष्म पोषक तत्त्वका उपयोगी स्रोत हुन्। यिनले सन्तुलित आहारको हिस्सा बनेर स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्न सक्छन्। तर, यिनको सेवनबाट प्राप्त हुने लाभ खानेकुराको प्रकार, मात्रा र समग्र आहारमा निर्भर हुन्छ।
खाएपछि ग्यास वा पेट फुल्ने समस्या हुने व्यक्तिले गेडागुडी भिजाउने, भिजाएको पानी फाल्ने, राम्ररी पकाउने र सानो मात्राबाट सेवन सुरु गर्ने उपाय अपनाउन सक्छन् ।
यदि पेट फुल्ने समस्या लगातार भइरहन्छ, धेरै दुखाइ हुन्छ वा अन्य असामान्य लक्षण देखिन्छन् भने चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ ।
