चिकित्सकको सल्लाहविना एन्टिबायोटिक सेवन गर्ने, औषधिको निर्धारित मात्रा पूरा नगर्ने तथा आवश्यकताभन्दा बढी प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले वीरगंजसहित पर्सामा एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स (एएमआर)को जोखिम बढाउन सक्ने स्वास्थ्यकर्मीहरूले बताएका छन् ।
सामान्य स्वास्थ्य समस्या देखिंदा चिकित्सकको परामर्श लिनुभन्दा औषधिपसलबाट आफैं औषधि खरीद गरेर सेवन गर्ने प्रवृत्ति एएमआरको प्रमुख जोखिममध्ये एक हो । विशेषगरी पहिले प्रयोग गरेर निको भएको औषधि पुनः सेवन गर्ने र लक्षण कम भएपछि औषधि बीचमैं छाड्ने बानीले औषधि प्रतिरोधी जीवाणु विकासको सम्भावना बढाउने स्वास्थ्य विज्ञहरूको भनाइ छ ।
एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स भन्नाले ब्याक्टेरिया, भाइरस, फङ्गस तथा परजीवीविरुद्ध प्रयोग हुने औषधिले प्रभावकारीरूपमा काम गर्न छाड्ने अवस्थालाई जनाउँछ । एएमआर बढ्दै जाँदा सामान्य सङ्क्रमणको उपचारसमेत जटिल बन्ने, उपचारका लागि महँगा औषधि आवश्यक पर्ने र उपचार असफल हुने जोखिम बढ्न सक्छ ।
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्ले सन् २०२४ मा सार्वजनिक गरेको ‘नेपालमा एन्टिबायोटिक्सको प्रयोग र यसको प्रतिरोधको अवस्थागत मूल्याङ्कन’ अध्ययन अनुसार २८ प्रतिशत बिरामीले चिकित्सकको सल्लाहविना औषधि किन्ने गरेका छन् । यस्तै, २२ प्रतिशत बिरामीले औषधिको पूरा मात्रा सेवन नगरी बीचमैं छाड्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ ।
स्वास्थ्य सेवा विभागका निमित्त महानिर्देशक डा कृष्णप्रसाद पौडेलले एएमआर मौन महामारीका रूपमा फैलिंदै गएको बताएका छन् । उनका अनुसार पहिले प्रभावकारी रहेका कतिपय एन्टिबायोटिकले अहिले सङ्क्रमण नियन्त्रण गर्न नसक्ने अवस्था देखिन थालेको छ ।
“हामीले हिजो प्रयोग गर्दा प्रभावकारी हुने औषधि अहिले काम नगर्ने अवस्था सिर्जना हुँदैछ । आइसियूमा देखिने कतिपय ब्याक्टेरियामा कुनै पनि एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने अवस्था छ,” उनले भने ।
चिकित्सकको सिफारिशविना एन्टिबायोटिक बिक्री तथा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले समस्या थप गम्भीर बनाउने उनको भनाइ छ । आवश्यकताविना वा गलत तरीकाले एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्दा औषधिको प्रभावकारिता घट्दै जाने र उपचार थप जटिल बन्ने उनले बताए ।
वीरगंजमा मुख्य बजार, अस्पताल क्षेत्र तथा आवासीय क्षेत्रमा औषधिपसल तथा फार्मेसी सञ्चालनमा छन् । तर स्थानीय तहमा चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सनविना एन्टिबायोटिक बिक्री हुने अवस्था कति छ भन्ने विषयमा सार्वजनिकरूपमा उपलब्ध नियमित अनुगमन तथ्याङ्क पर्याप्त देखिंदैन । त्यसैले औषधिपसलमा नियमित अनुगमन र प्रेस्क्रिप्सनको पालना गराउनु एएमआर नियन्त्रणका लागि महत्वपूर्ण हुने स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरूको भनाइ छ ।
स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालयका सहप्रवक्ता डा समीरकुमार अधिकारीले एएमआर रोकथामका लागि मन्त्रालयले रणनीति बनाएर काम गरिरहेको बताए । उनका अनुसार मानव स्वास्थ्यसँगै पशु स्वास्थ्य र वातावरणलाई समेत समेटेर एएमआर नियन्त्रणका लागि समन्वयात्मकरूपमा काम भइरहेको छ ।
स्वास्थ्यविज्ञहरूले रूघाखोकी तथा भाइरल ज्वरो जस्ता सबै सङ्क्रमणमा एन्टिबायोटिक आवश्यक नपर्ने भएकाले चिकित्सकको सल्लाहविना यस्ता औषधि सेवन नगर्न आग्रह गरेका छन् । चिकित्सकले तोकेको औषधिको मात्रा पूरा गर्ने, बाँकी रहेको एन्टिबायोटिक आफूखुशी पुनः प्रयोग नगर्ने, नियमित हात धुने तथा सङ्क्रामक रोगविरुद्धका खोप लगाउनेजस्ता उपाय अपनाउन उनीहरूले सुझाव दिएका छन् ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार सन् २०२१ मा ब्याक्टेरियाजन्य एएमआर ४७ लाख १० हजार मानिसको मृत्युमा सम्बन्धित थियो भने ११ लाख ४० हजारको मृत्यु प्रत्यक्षरूपमा एएमआरसँग जोडिएको थियो । सन् २०२५ देखि २०५० सम्ममा एएमआरका कारण विश्वभर तीन करोड ९० लाखभन्दा बढी मानिसको प्रत्यक्ष मृत्यु हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
हरेक वर्ष नोभेम्बर १८ देखि २४ तारिखसम्म मनाइने विश्व एन्टिमाइक्रोबियल सचेतना सप्ताहका अवसरमा यस वर्ष नेपालमा ‘एक स्वास्थ्य, एक अभियानः प्रतिरोधको आजैबाट रोकथाम’ नाराका साथ विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन् । एएमआर नियन्त्रणका लागि वीरगंजमा पनि औषधि व्यवसायी, स्वास्थ्यकर्मी, पशु स्वास्थ्यकर्मी तथा नियमनकारी निकायबीच समन्वय र सर्वसाधारणमा सचेतना बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।