हाम्रो शरीर स–साना कोषिकाबाट बनेको हुन्छ । ती कोषिकाहरूको अनियन्त्रित वृद्धि भई नियन्त्रण बाहिर जानुलाई क्यान्सर भनिन्छ । क्यान्सर टाउकोदेखि खुट्टासम्म शरीरका जुनसुकै अङ्गमा पनि लाग्न सक्छ । बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सबै उमेर समूहका व्यक्तिलाई क्यान्सर हुनसक्ने चिकित्सकहरूले बताएका छन् ।
विशेषज्ञका अनुसार समयमै पहिचान र उपचार गर्न सके क्यान्सर निको हुनसक्ने रोग हो । नेपालमा सबैभन्दा बढी फोक्सोको क्यान्सर देखिने गरेको छ । त्यसपछि पाचन प्रणालीसम्बन्धी क्यान्सर दोस्रो स्थानमा रहेको छ । पाचन प्रणालीअन्तर्गत मुख, अन्ननली, पेट, सानो तथा ठूलो आन्द्रा, पित्तथैली, प्यानक्रियाज र मलद्वारको क्यान्सर पर्छन् ।
यस्तै, तेस्रो स्थानमा स्तन क्यान्सर रहेको छ । महिलामा स्तन क्यान्सर सबैभन्दा बढी देखिने भए पनि पछिल्ला दिनमा पुरुषमा पनि यसको समस्या बढ्दै गएको छ । विश्वभर करिब एक प्रतिशत पुरुषमा स्तन क्यान्सर देखिने तथ्यांक छ । महिलामा स्तन, डिम्बाशय तथा ओभरी क्यान्सर बढी देखिने गरेको छ भने बालबालिकामा ल्युकेमिया (रगतको क्यान्सर) बढी पाइने गरेको छ ।
क्यान्सरका मुख्य कारण
चिकित्सकहरूका अनुसार चुरोट, बिडी, खैनी, तमाखु, हुक्का, सिगार, पाइपलगायत सुर्तीजन्य पदार्थ क्यान्सरका प्रमुख कारक हुन् । यस्तै, मादक पदार्थ सेवन, ढुसी परेका खानेकुरा, जंक फुड, नुनको अत्यधिक प्रयोग तथा पोलेका वा तारेका खानेकुराले पनि क्यान्सरको जोखिम बढाउँछन् ।
खाद्यान्न, तरकारी तथा फलफूलमा अत्यधिक प्रयोग हुने विषादी पनि क्यान्सरको मुख्य कारण मानिन्छ । बजारमा पाइने आकर्षक देखिने तरकारी तथा फलफूलमा विषादीको मात्रा धेरै हुनसक्ने भएकाले सावधानी अपनाउनुपर्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ । सकेसम्म आफैँले उत्पादन गरेको अर्गानिक सामग्री प्रयोग गर्नु उपयुक्त मानिन्छ ।
यस्तै, खाद्यान्नलाई आकर्षक बनाउन प्रयोग गरिने रासायनिक पदार्थले पनि क्यान्सरको जोखिम बढाउने गर्दछ । विषादीको प्रयोग न्यूनीकरण गर्न नसकिए क्यान्सर नियन्त्रण गर्न कठिन हुने विज्ञहरूको भनाइ छ ।
वंशानुगत कारण पनि जिम्मेवार
क्यान्सरको करिब १० प्रतिशत कारण वंशानुगत हुने गरेको छ । आमाबुबामा नदेखिए पनि हजुरआमा वा हजुरबुबामा रहेको जीन म्युटेसनका कारण सन्ततिमा क्यान्सर देखिन सक्छ । बालबालिका तथा युवावस्थामा देखिने क्यान्सर धेरैजसो वंशानुगत हुने चिकित्सकहरूले बताएका छन् ।
धूमपान, खराब जीवनशैली, विकिरण तथा वातावरणीय प्रदूषणले शरीरमा सुषुप्त अवस्थामा रहेको क्यान्सरको जीन सक्रिय बनाउन सक्ने खतरा पनि रहेको छ ।
क्यान्सरका लक्षण
क्यान्सरका प्रमुख लक्षणहरू यस प्रकार छन् :
लामो समयसम्म निको नहुने खोकी वा धोद्रो स्वर
कोठीको रंग र आकार परिवर्तन
दिसा–पिसाबमा समस्या वा रगत देखिनु
शरीरबाट पिप वा रगत बगिरहनु
घाउ वा चोट लामो समयसम्म निको नहुनु
बिना कारण तौल घट्नु
बारम्बार अपच हुनु
यस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त परीक्षण गराउन चिकित्सकहरूले आग्रह गरेका छन् ।
नेपालमै सम्भव छ क्यान्सरको उपचार
क्यान्सर उपचारका लागि सरकारी तथा नर्भिकजस्ता निजी अस्पतालहरूमा आधुनिक प्रविधि र दक्ष चिकित्सक उपलब्ध रहेको जनाइएको छ । नेपालमै क्यान्सरको प्रभावकारी उपचार सम्भव रहेको र उपचारपछि सामान्य जीवन बिताइरहेका धेरै उदाहरण रहेको चिकित्सकहरूले बताएका छन् ।
क्यान्सर न्यूनीकरणका उपाय
स्वस्थकर खाना, नियमित व्यायाम र तौल नियन्त्रणमा ध्यान दिन सके करिब ६० प्रतिशत क्यान्सरबाट बच्न सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ । क्यान्सर पूर्ण रूपमा निर्मूल पार्न नसकिए पनि न्यूनीकरण गर्न सकिने रोग हो । क्यान्सर सरुवा रोग नभए पनि शरीरभित्र एक अङ्गबाट अर्को अङ्गमा फैलिन सक्ने भएकाले सतर्कता आवश्यक छ ।
