नेपाल एकीकरणको गौरवशाली इतिहाससँग जोडिएको गोरखा दरबार धार्मिक तथा ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण स्थलका रूपमा स्थापित भएको छ । दरबार परिसरमा रहेको गोरखकाली मन्दिर प्रति गहिरो आस्था र यही स्थानबाट नेपालको एकीकरण अभियान सुरु भएको इतिहासका कारण यो क्षेत्र प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनेको हो ।
मन्दिर परिसरमा विसं १६१६ अघिका तोप तथा नगरा सुरक्षित रूपमा राखिएका छन्, जसले यहाँको ऐतिहासिक महत्वलाई थप उजागर गर्छ । नेपाल एकीकरणका अगुवा पृथ्वीनारायण शाह सँग सम्बन्धित इतिहास नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने उद्देश्यले दरबार परिसरमा तत्कालीन सैनिक पोशाक र हातहतियारसहित सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको छ ।
दरबार परिसरका संरचनाहरूको निर्माण राजा रामशाह को शासनकालमा भएको मानिन्छ । बुंईगलसहित चार तलाको मूल दरबार विशेष महत्वको छ । तेस्रो तलामा रहेको कलात्मक आँखीझ्यालले दरबारलाई चारैतिरबाट घेरिएको छ । उत्कृष्ट काष्ठकलाको नमूना देखिने दरबार लगायत संरचनाहरू २०७२ सालको भूकम्पले क्षति पुगे पनि हाल पुनःनिर्माण सम्पन्न भइसकेको छ ।
दरबारभित्र पृथ्वीनारायण शाह जन्मेको मानिने कोठा, कन्या कोठा, सिंहासन कोठा, भण्डार कोठा, कौषीतोषा कोठा, भान्छा कोठा लगायत ऐतिहासिक संरचनाहरू रहेका छन् । ती संरचनाहरू दरबारको सांस्कृतिक तथा धार्मिक महत्वसँग जोडिएका छन् ।
यसैगरी दरबार परिसरको तेस्रो तलामा रहेको कैलाश कोठामा भगवतीको मुख्य गर्भगृह रहेको छ । विशेष पर्वका समयमा मात्रै उक्त स्थानमा पूजा गरिन्छ । दरबार र कालिका मन्दिर जोड्ने रंगमहल ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण संरचना मानिन्छ ।
दरबारको पूर्वतर्फ गुफाभित्र अवस्थित गोरखनाथ मन्दिर धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थल हो । यस मन्दिरसँग पृथ्वीनारायण शाहको जीवनसँग जोडिएको किम्बदन्ती समेत रहेको छ । यहाँ दैनिक पूजा, गोरक्ष सहस्रनाम पाठ तथा विशेष पर्वमा धार्मिक कार्यक्रम सञ्चालन हुने गर्दछ ।
लोकविश्वास अनुसार गोरखकालीको शक्ति प्रतीकलाई द्रव्य शाह ले गोरखा ल्याएको मानिन्छ । देवीको प्रतीक गोप्य पूजाकोठामा राखिने भएकाले भक्तजनले बाहिरबाट पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ । दरबार परिसरमा रहेको दमाई पाटी र शीतल पाटी जस्ता संरचनाले पनि ऐतिहासिक महत्व बोकेका छन् । यी संरचनाहरू तत्कालीन दरबार संस्कृतिसँग जोडिएका मानिन्छन् ।
इतिहास, धर्म, संस्कृति र वास्तुकलाको अनुपम संगमका रूपमा गोरखा दरबार नेपालको गौरवशाली धरोहरका रूपमा स्थापित भएको छ । आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकका लागि यो स्थल महत्वपूर्ण आकर्षणको केन्द्र बनेको छ ।
