हामी किन रुन्छौँ ? आँसुको विज्ञान र भावनाको रहस्य। हामी उदास हुँदा, रिसाउँदा वा अत्यधिक खुसी हुँदा रुन्छौँ ।
तर रोएर आँसु झार्ने यो प्रक्रिया केवल भावनासँग मात्र होइन, हाम्रो शरीर र मस्तिष्कको जटिल जैविक प्रणालीसँग पनि जोडिएको हुन्छ। मानिसको आँखाबाट आउने आँसु भावनासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित हुन्छन् । जनावरहरू भने प्रायः दुख वा तनाव हुँदा आवाज निकाल्छन्, तर उनीहरूमा मानिसजस्तो भावनात्मक आँसु निकाल्ने प्रणाली विकसित हुँदैन ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार आँसु किन आउँछ भन्ने आधारभूत कारण त बुझिएको छ, तर मानिस किन भावनात्मक रूपमा रुन्छन् भन्ने कुरा अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट भएको छैन ।
आँसु केबाट बनेको हुन्छ? स्विट्जरल्यान्डको इन्स्टिच्युट अफ ह्युमन बायोलोजीकी डा. म्यारी ब्यानियर हेलाउएटका अनुसार आँसु पाँच तत्वबाट बनेको हुन्छ — म्युकस, इलेक्ट्रोलाइट्स, पानी, प्रोटिन र लिपिड। यी सबैले आँखालाई सुरक्षित राख्ने र विभिन्न जैविक कार्यमा सहयोग गर्ने भूमिका खेल्छन् ।
आँसुका प्रकार। वैज्ञानिकहरूले आँसुलाई तीन प्रकारमा विभाजन गरेका छन्। पहिलो बेसल आँसु, जुन आँखाको सतहलाई सधैँ रसिलो राख्न उपस्थित रहने आँसु हो । दोस्रो रिफ्लेक्स आँसु, जुन धुलो, किरा वा बाहिरी कण आँखामा परेपछि स्वतः बग्ने आँसु हो र यसले आँखालाई सुरक्षा गर्छ । तेस्रो भावनात्मक आँसु, जुन दुःख, खुसी वा गहिरो भावनाका कारण आउने आँसु हो र यो सबैभन्दा जटिल मानिन्छ ।
भावनात्मक रुवाइ किन हुन्छ ? भावनात्मक आँसु मस्तिष्कको भावना प्रशोधन गर्ने भाग र आँसु नियन्त्रण गर्ने प्रणालीबीचको जटिल संवादको परिणाम हो । नेदरल्यान्ड्सका प्रोफेसर एड विङ्गरहोएट्सका अनुसार रुवाइले एउटै भावनालाई होइन, भावनाहरूको मिश्रणलाई व्यक्त गर्छ । उमेरसँगै रुनुको कारण पनि परिवर्तन हुन्छ — बाल्यकालमा शारीरिक पीडा प्रमुख कारण हुन्छ भने वयस्क अवस्थामा सहानुभूति र भावनात्मक संवेदनशीलता बढी देखिन्छ ।
के रोएपछि साँच्चै हल्का महसुस हुन्छ? वैज्ञानिक अनुसन्धान अनुसार रुनुभन्दा अघि तनाव बढ्छ र रुन थालेपछि शरीर शान्त हुने संकेत देखिन्छ । तर सबै अवस्थामा रुनाले राहत दिन्छ भन्ने निश्चित छैन । परिस्थिति, कारण र वरपरका मानिसहरूको व्यवहारले पनि यसको प्रभाव निर्धारण गर्छ ।
आँसु सामाजिक संकेत पनि हो। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि आँसु केवल भावना मात्र होइन, सामाजिक संकेत पनि हो। यसले अरूलाई सहयोग गर्न प्रेरित गर्छ र आक्रामकता घटाउन मद्दत गर्न सक्छ ।
को बढी रुन्छ ? अनुसन्धान अनुसार महिलाहरू पुरुषभन्दा बढी रुन्छन्, तर यो व्यक्तित्व, हार्मोन र भावनात्मक संवेदनशीलतासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ। सहानुभूति बढी भएका व्यक्तिहरूमा रुनुको सम्भावना पनि बढी देखिन्छ ।
निष्कर्षमा, आँसु केवल दुखको संकेत होइन, यो मानव भावनाको गहिरो अभिव्यक्ति हो । वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा रुवाइ हाम्रो शरीर, मस्तिष्क र सामाजिक व्यवहारबीचको एक महत्वपूर्ण सम्बन्धको परिणाम हो ।
