नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट गगन थापा सभापतिमा निर्वाचित भएपछि पार्टीभित्र नेतृत्व परिवर्तन र पुस्तान्तरणको बहसले नयाँ गति लिएको छ। यसको प्रभाव कुनै समय कांग्रेसको बलियो राजनीतिक आधार मानिएको मधेस प्रदेशमा पनि देखिन थालेको छ। तर, नयाँ नेतृत्वप्रति देखिएको उत्साहलाई जनसमर्थन र चुनावी मतमा बदल्नु कांग्रेसका लागि मुख्य चुनौती बनेको छ ।
लामो समयदेखि मधेसको राजनीतिमा सक्रिय नेताहरूका अनुसार कांग्रेसको घट्दो प्रभावका पछाडि मधेसका मुद्दाप्रतिको कमजोर पकड, स्थानीय संगठनको क्षयीकरण र आन्तरिक गुटबन्दी प्रमुख कारण हुन्। उनीहरूका अनुसार नयाँ नेतृत्वले यी समस्यालाई सम्बोधन गर्दै जनताका वास्तविक सरोकारलाई प्राथमिकतामा राख्न सके मात्रै मधेसमा कांग्रेसको पुरानो राजनीतिक प्रभाव पुनः स्थापित हुन सक्छ ।
कांग्रेसको राजनीतिमा सक्रिय रहेर पछि मधेसकेन्द्रित दल हुँदै हाल स्वतन्त्र रहेका खुसीलाल मण्डल मधेस र कांग्रेसबीच विगतमा बलियो सम्बन्ध रहेको स्मरण गर्छन्। उनका अनुसार कुनै समय मधेसको राजनीतिक समर्थन कांग्रेसको शक्तिको महत्त्वपूर्ण आधार थियो। तर, समयक्रममा मधेसमा पार्टीको प्रभाव कमजोर हुँदै जाँदा राष्ट्रिय राजनीतिमा समेत कांग्रेसको शक्ति खुम्चिएको छ ।
बीपी कोइराला, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालाजस्ता नेताहरूको राजनीतिक यात्रामा मधेसको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो। तर, बदलिँदो राजनीतिक परिस्थिति र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयसँगै कांग्रेसले आफ्नो परम्परागत जनाधार जोगाउन संघर्ष गर्नुपरेको छ ।
मधेसका मुद्दा र संगठनको क्षयीकरण मुख्य चुनौती
कांग्रेसका पूर्वनेता जेपी गुप्ताका अनुसार मधेसमा पार्टी कमजोर हुनुको प्रमुख कारण यहाँका जनताको अपेक्षा र सरोकार समेट्ने स्पष्ट राजनीतिक एजेन्डाको अभाव हो। विगतमा गाउँदेखि जिल्लासम्म प्रभावशाली नेतृत्व र सक्रिय संगठन रहेको कांग्रेस अहिले त्यो अवस्थामा नरहेको उनको भनाइ छ।
स्थानीय नेताहरूको प्रभाव घट्नु र संगठनात्मक सक्रियता कमजोर हुनु पनि पार्टीको जनाधार खस्किनुको कारण रहेको गुप्ता बताउँछन्। उनका अनुसार सामाजिक सञ्जाल र सञ्चारमाध्यममा देखिएको युवा आकर्षणलाई सकारात्मक संकेतका रूपमा लिन सकिए पनि त्यसले निर्वाचनमा कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने कुरा अहिले नै निश्चित गर्न सकिँदैन ।
सिरहाका बुद्धिजीवी डा. महादेव साह पनि कांग्रेसभित्रको पुस्तागत दूरी, नेतृत्वसम्बन्धी अन्योल र गुटगत विभाजनलाई प्रमुख समस्याका रूपमा औँल्याउँछन्। उनका अनुसार पुरानो पुस्ताका धेरै नेता पार्टीमा रहे पनि उनीहरूको सक्रिय राजनीतिक भूमिका कमजोर हुँदै गएको छ भने नयाँ पुस्ताका कतिपय सदस्य अन्य दलतर्फ आकर्षित भएका छन् ।
गगन थापाप्रति युवाको आकर्षण देखिए पनि पार्टीभित्र सबै पुस्ता र समूहलाई एकताबद्ध गर्नुपर्ने चुनौती नयाँ नेतृत्वसामु रहेको साहको बुझाइ छ।
चुनावी परिणामले देखाएको कमजोर जनाधार
मधेसमा कांग्रेसको घट्दो प्रभाव निर्वाचन परिणाममा समेत प्रतिबिम्बित भएको छ। प्रस्तुत विवरणअनुसार पछिल्लो फागुनमा सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा मधेस प्रदेशका ३२ प्रत्यक्ष निर्वाचन क्षेत्रमध्ये कांग्रेसले एक क्षेत्रमा मात्रै जित हासिल गरेको थियो। कुनै समय मधेसको समर्थनबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली बनेको पार्टीका लागि यो परिणाम गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिएको छ।
२०४८ सालपछिका विभिन्न निर्वाचनमा मधेसले कांग्रेसलाई राष्ट्रिय सत्तामा पुग्न महत्त्वपूर्ण सहयोग गरेको थियो। तर, २०५२ सालदेखि सुरु भएको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व, त्यसपछिको राजनीतिक परिवर्तन र २०६३–०६४ को मधेस आन्दोलनले परम्परागत राजनीतिक समीकरण बदलिदियो। मधेसकेन्द्रित दलहरूको उदयसँगै कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक स्थान जोगाउन थप चुनौती सामना गर्नुपर्यो ।
२०७४ सालको निर्वाचनमा मधेसकेन्द्रित दलहरूको प्रभावमा आएको परिवर्तनपछि कांग्रेसले पुनरागमनको सम्भावना देखेको थियो। तर, त्यसपछि विकसित राजनीतिक घटनाक्रम र जेनजी आन्दोलनले पुराना राजनीतिक दलप्रतिको जनधारणा तथा मतदाताको प्राथमिकतामा फेरबदल ल्याएको छ ।
प्रस्तुत विवरणअनुसार सभापति थापा स्वयं सर्लाहीबाट प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पराजित भएका थिए। यसले नयाँ नेतृत्वप्रतिको आकर्षण र निर्वाचनमा प्राप्त जनमतबीचको अन्तरलाई समेत उजागर गरेको छ ।
नयाँ नेतृत्वसँग कार्यकर्ताको अपेक्षा
१५औँ महाधिवेशनपछि युवा नेतृत्वको उदयले मधेसका कांग्रेस कार्यकर्ता र समर्थकमा नयाँ अपेक्षा जगाएको छ। पार्टीको छवि परिवर्तन गर्ने, युवालाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने र स्थानीय संगठनलाई पुनः सक्रिय बनाउने विषय नयाँ नेतृत्वका लागि महत्त्वपूर्ण हुने देखिन्छ।
पर्साका कानुन व्यवसायी वीरेन्द्र यादव कांग्रेसको ऐतिहासिक आधार मधेसमा पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको बताउँछन्। उनका अनुसार उपयुक्त नेतृत्व, स्पष्ट राजनीतिक दिशा र संगठनात्मक सक्रियतामार्फत पार्टीले आफ्नो प्रभाव पुनः विस्तार गर्ने अवसर पाउन सक्छ।
यादव राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को स्थानीय संगठन अझै पर्याप्त रूपमा विस्तार नभएको तर्क गर्दै कांग्रेससँग आफ्नो ऐतिहासिक सम्बन्ध र संगठनात्मक संरचनाका आधारमा पुनः स्थापित हुने सम्भावना रहेको धारणा राख्छन्। यद्यपि, नयाँ राजनीतिक शक्तिको भविष्य र मतदाताको आगामी निर्णयबारे अहिले नै निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन ।
मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञान, स्थानीय नेतृत्वको प्रभाव, संगठन विस्तार र जनसरोकारका मुद्दामा दलहरूले गर्ने कामले आगामी राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको दिशा निर्धारण गर्नेछन् ।
नेतृत्व परिवर्तन मात्रै पर्याप्त होला ?
मधेस प्रदेशमा कांग्रेसको नेतृत्वमा सरकार रहनु र पार्टीको ऐतिहासिक संगठनात्मक आधार कायम हुनु उसका लागि अवसरका रूपमा हेरिएको छ। तर, प्रदेश सरकारको नेतृत्वमा रहनु र प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा जनसमर्थन हासिल गर्नु फरक विषय हुन्। पछिल्लो चुनावी परिणामले यही चुनौतीलाई स्पष्ट पारेको छ ।
गगन थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले मधेसका मुद्दालाई कत्तिको प्राथमिकता दिन्छ, पुराना नेताहरूलाई संगठनमा कसरी सक्रिय बनाउँछ र युवालाई निर्णय प्रक्रियामा कति स्थान दिन्छ भन्ने कुराले पार्टीको आगामी दिशा निर्धारण गर्नेछ ।
त्यसैगरी, आन्तरिक गुटबन्दी अन्त्य गर्ने, स्थानीय तहमा प्रभावशाली नेतृत्व विकास गर्ने, जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्ने र मधेसका सामाजिक, आर्थिक तथा राजनीतिक सरोकारलाई पार्टीको एजेन्डामा समेट्ने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछन् ।
महाधिवेशनपछि देखिएको उत्साह कांग्रेसका लागि अवसर हुन सक्छ। तर, त्यसलाई दिगो राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न नेतृत्व परिवर्तनसँगै नीति, संगठन र कार्यशैलीमा समेत परिवर्तन आवश्यक देखिन्छ ।
मधेसमा कांग्रेसको साख फर्काउने चुनौती अब नयाँ नेतृत्वको काँधमा छ । युवामा देखिएको उत्साह जनमतमा रूपान्तरण गर्न र कमजोर बनेको संगठनलाई पुनर्जीवित गर्न कांग्रेसले कस्तो कदम चाल्छ भन्ने कुराले नै उसको राजनीतिक पुनरागमनको सम्भावना निर्धारण गर्नेछ ।
