आज कार्तिक शुक्ल द्वितीया अर्थात् भाइटीका (भैयादुज) । हिन्दु धर्मावलम्बीले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम र सद्भावको पर्व भाइटीका मनाइरहँदा तराई–मधेससहित देशभरका कायस्थ समुदाय भने आफ्ना कुलदेवता भगवान् चित्रगुप्तको पूजाआराधनामा जुटेका छन् ।
तर, यो पर्वमा कायस्थ समुदायको एउटा रोचक परम्परा छ । त्यो हो—आजको दिन कलम, कापी र बहीखातासमेत नछुने । वर्षभरि लेखन, हिसाबकिताब तथा प्रशासनिक काममा प्रयोग हुने कलम र मसीदानीलाई आज विश्राम दिँदै विशेष पूजा गर्ने परम्परालाई ‘दुवाईत पूजा’ भनिन्छ ।
आखिर किन छुँदैनन् कायस्थ समुदायले कलम र कापी ?
कायस्थ समुदायको परम्परागत पेसा लेखन, प्रशासन, लेखापालन तथा बौद्धिक कर्मसँग जोडिएको छ । कलम र मसीलाई आफ्नो जीविकोपार्जनको मुख्य आधार मान्ने भएकाले वर्षभरि प्रयोग हुने लेखन सामग्रीप्रति सम्मान प्रकट गर्न यो परम्परा सुरु भएको मानिन्छ ।
चित्रगुप्त सेवा समिति जनकपुरका अध्यक्ष दिलीप कर्णका अनुसार दीपावलीको लक्ष्मीपूजाको रात हिसाबकिताब बन्द गरेपछि चित्रगुप्त पूजा सम्पन्न नहुँदासम्म कलम नचलाउने परम्परा छ । यसलाई लेखन कार्यबाट विश्राम लिने दिनका रूपमा समेत लिइन्छ ।
आज बिहान स्नान गरी भगवान् चित्रगुप्तको विधिवत् पूजा गरेपछि मात्रै नयाँ कलम र बहीखाताको शुभारम्भ गरिन्छ । मैथिली तथा भोजपुरी भाषामा मसीदानीलाई ‘दुवाईत’ भनिने भएकाले यस पूजालाई ‘दुवाईत पूजा’ नाम दिइएको हो ।
को हुन् भगवान् चित्रगुप्त ?
हिन्दु धर्मशास्त्रअनुसार सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीको कायाबाट उत्पत्ति भएकाले उहाँको नाम चित्रगुप्त रहन गएको पौराणिक मान्यता छ । उहाँलाई यमराजको दरबारमा जीवात्माको पाप–पुण्यको लेखाजोखा राख्ने देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ । चित्रगुप्तका सन्तानलाई कायस्थ भनिएको धार्मिक कथन छ ।
भगवान् चित्रगुप्तको पूजा गर्नाले विद्या, बुद्धि, वाणी तथा व्यापार–व्यवसायमा सफलता प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ ।
पूजामा चढाइन्छ आगामी वर्षको आम्दानी र खर्चको विवरण
चित्रगुप्त पूजाका क्रममा भक्तजनले सेतो कागजमा ‘श्री चित्रगुप्ताय नमः’ लेखेर आगामी वर्षको अनुमानित आय–व्यय विवरण, पारिवारिक संकल्प तथा शुभकामना उल्लेख गरी भगवान्लाई अर्पण गर्ने चलन छ ।
जनकपुरधाम–९ का संजीव कर्णका अनुसार कायस्थ समुदायका लागि यो दिन विशेष महत्त्वको हुन्छ । आज कलम र कापीसमेत नछोई पूजा गरिन्छ र भोलिपल्टदेखि मात्रै नियमित लेखन कार्य सुरु गर्ने परम्परा छ ।
जनकपुरधाम, विराटनगर, राजविराज, वीरगञ्ज र गौरलगायतका सहरमा कायस्थ समुदायले सामूहिक रूपमा चित्रगुप्तको प्रतिमा स्थापना गरी पूजाआराधना गरिरहेका छन् ।
रौतहटको गौरस्थित चित्रगुप्त सेवा समितिमा आबद्ध प्रमोद वर्माका अनुसार पूजाको भोलिपल्ट भगवान् चित्रगुप्तको हातमा राखिएको कलमलाई शुभलाभको प्रतीक मानेर भक्तजनबीच प्रतिस्पर्धात्मक लिलामी गर्ने परम्परासमेत छ । त्यसपछि प्रतिमालाई पवित्र सरोवरमा विसर्जन गरिन्छ ।
जनकपुरधाममा पूजा, कविगोष्ठी र सांस्कृतिक कार्यक्रम
दुवाईत पूजाको अवसरमा जनकपुरधाम–१० स्थित चित्रगुप्त सेवा समितिमा बिहानैदेखि विशेष पूजाआराधना भइरहेको छ । कायस्थ समुदायका स्थानीयले मसीदानी, कलम, कापी तथा फूलमाला लिएर समितिको परिसरमा उपस्थित भई पूजामा सहभागी भएका छन् ।
समितिका अध्यक्ष दिलीप कर्णका अनुसार पूजासँगै दिउँसो कविगोष्ठी र साँझ सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिनेछ । समितिले अक्षयकोषमार्फत गरिब तथा जेहेन्दार विद्यार्थीलाई छात्रवृत्तिसमेत प्रदान गर्दै आएको छ ।
आधुनिक डिजिटल युगमा कलमको स्थान कम्प्युटर र प्रविधिले लिँदै गए पनि लेखन सामग्रीको सम्मान, ज्ञानको महत्त्व र पारदर्शिताको सन्देश दिने चित्रगुप्त पूजाको परम्परा कायस्थ समुदायले आज पनि निरन्तरता दिँदै आएको छ ।
