काठमाडौं । यस वर्ष देउसी–भैलोको लय र शब्दसँगै दक्षिणा संकलन गर्ने शैलीमा पनि परिवर्तन देखिएको छ । कुनै समय चामल, सेलरोटी, फूलमाला र नगद दक्षिणा थाप्ने देउसे टोलीको हातमा अहिले बैंक तथा डिजिटल वालेटका क्युआर (QR) कोड देखिन थालेका छन् ।
‘खल्तीमा छैन क्यास, क्युआरमै आउँछ आश’ भन्दै देउसी खेल्ने युवा समूहले परम्परागत संस्कृतिलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्न थालेका छन् । घरबेटीले दक्षिणा दिन खुद्रा पैसा खोज्नुपर्ने झन्झटबाट मुक्त हुन थालेका छन् भने देउसे टोलीलाई पनि रकम संकलन गर्न सहज भएको छ ।
खुद्रा पैसाको झन्झटबाट डिजिटल भुक्तानीसम्म
सहरी क्षेत्रमा मात्रै सीमित नरही ग्रामीण भेगसम्म नगदरहित कारोबारको अभ्यास विस्तार हुँदै गएको छ । तरकारी, किराना सामानदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तु खरिदसम्म मोबाइलबाट भुक्तानी गर्ने प्रवृत्तिको प्रभाव अब चाडपर्वमा समेत देखिन थालेको छ ।
काठमाडौंको शंखमूलमा देउसी–भैलोको तयारी गरिरहेको एक स्थानीय युवा क्लबका अध्यक्षका अनुसार यस वर्ष क्लबले आफ्नै बैंक खातासँग जोडिएको क्युआर कोड तयार पारेको छ । यसले घरबेटीलाई नगद खोज्नुपर्ने बाध्यता हटाउनुका साथै संकलित रकमको हिसाबकिताब राख्न पनि सहज बनाएको छ ।
उनका अनुसार पहिले नगद संकलन गर्दा रकम हराउने, च्यातिएका नोट प्राप्त हुने तथा हिसाबकिताबमा समस्या आउने सम्भावना हुन्थ्यो । अहिले भने सिधै संस्थाको बैंक खातामा रकम जम्मा हुने भएकाले आर्थिक पारदर्शिता कायम गर्न सहयोग पुगेको छ ।
विदेशबाटै डिजिटल दक्षिणा पठाउन सकिने
डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले देउसी–भैलोलाई भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिरसमेत पुर्याएको छ । कतिपय युवा समूहले फेसबुक तथा टिकटकमार्फत देउसी–भैलोको प्रत्यक्ष प्रसारण गर्दै स्क्रिनमै क्युआर कोड राख्ने अभ्यास सुरु गरेका छन् ।
यसबाट अस्ट्रेलिया, अमेरिका, युरोप तथा खाडी मुलुकमा रहेका नेपालीले समेत घरआँगनमा भइरहेको देउसी–भैलो हेर्दै डिजिटल माध्यमबाट दक्षिणा पठाउन सक्ने भएका छन् । विदेशमा रहेका नेपालीका लागि यसले आफ्नो गाउँघर, परिवार र तिहारको संस्कृतिसँग जोडिने नयाँ माध्यम उपलब्ध गराएको छ ।
क्युआर कारोबारमा बढ्दो आकर्षण
नेपालमा डिजिटल भुक्तानीको प्रयोग पछिल्लो समय तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको वित्तीय विवरणअनुसार क्युआर कोडमार्फत हुने कारोबारको संख्या र रकम दुवै बढ्दै गएका छन् ।
प्रस्तुत विवरणअनुसार मासिक रूपमा ७ करोडभन्दा बढी पटक क्युआर स्क्यान हुँदा १ खर्ब ६४ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको भुक्तानी हुने गरेको छ । फिनटेक क्षेत्रका अनुसार तिहार तथा भाइटीकाको समयमा व्यक्तिगत रकम स्थानान्तरण र क्युआर भुक्तानीमा सामान्य दिनको तुलनामा २५ देखि ३० प्रतिशतसम्म वृद्धि हुने गरेको छ ।
ईसेवा, खल्ती तथा फोनपेजस्ता डिजिटल भुक्तानी सेवा प्रदायकले पनि चाडपर्व लक्षित क्यासब्याक, डिजिटल दक्षिणा तथा विभिन्न अफर सञ्चालन गर्दै आएका छन् । यसले डिजिटल भुक्तानीप्रतिको आकर्षण थप बढाएको छ ।
परम्परामाथि प्रविधिको प्रभाव कि सहजताको नयाँ माध्यम ?
देउसी–भैलोमा क्युआर कोडको प्रयोग बढ्दै जाँदा यसबारे फरक–फरक धारणा पनि सार्वजनिक हुन थालेका छन् । नयाँ पुस्ताले यसलाई सहज र समयअनुकूल अभ्यासका रूपमा लिएका छन् भने ज्येष्ठ नागरिकमध्ये कतिपयले परम्परागत दक्षिणा दिने शैलीको आत्मीयता हराउन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।
काठमाडौंको डिल्लीबजारका ७२ वर्षीय तीर्थराज न्यौपानेका अनुसार पहिले नाङ्लोमा चामल, सुपारी र फूल राखेर टीका लगाउँदै दक्षिणा दिने चलन थियो । हातैले दक्षिणा दिँदा आत्मीयता झल्किने गरेको उनको भनाइ छ । मोबाइलबाट रकम पठाउँदा परम्परागत संस्कारको भाव केही कम भएको अनुभूति हुने उनी बताउँछन् ।
यद्यपि, प्रविधिका कारण नयाँ पुस्ता देउसी–भैलोप्रति आकर्षित हुनु र आर्थिक हिसाबकिताब पारदर्शी बन्नु सकारात्मक पक्ष रहेको उनको धारणा छ ।
संस्कृतिसँग सम्बन्धित जानकारहरूका अनुसार समय र प्रविधिसँगै चाडपर्व मनाउने शैली परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो । देउसी–भैलोको मूल मर्म आपसी सद्भाव, नाचगान, बलिराजाको सम्झना र घरघरमा दिइने शुभकामना तथा आशीर्वाद हो ।
दक्षिणा दिने माध्यम नगदबाट क्युआर कोडमा रूपान्तरण भए पनि देउसी–भैलोको सांस्कृतिक महत्त्व भने यथावत् रहन सक्छ । प्रविधिको प्रयोगले परम्परालाई विस्थापित गर्नुभन्दा पनि नयाँ पुस्तामाझ थप सहज र आकर्षक बनाउने माध्यमका रूपमा विकास हुँदै गएको देखिन्छ ।
