सर्पदंशबाट पीडित जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका–१४ का महेश यादवको उपचारका क्रममा मृत्यु भएपछि मधेश प्रदेशको स्वास्थ्य पूर्वाधार, सघन उपचार कक्ष आईसीयू र दक्ष जनशक्तिको अभावबारे बहस चर्किएको छ। नागरिक समाजका अगुवाहरूले घटनालाई अस्पतालको लापरवाहीमा मात्र सीमित नगरी संघीय तथा प्रदेश सरकारको स्वास्थ्य क्षेत्रप्रतिको प्राथमिकतासँग जोडेर हेर्नुपर्ने बताएका छन् ।
नागरिक समाजका अगुवा वीरेन्द्र कर्णका अनुसार करिब ६२ लाखभन्दा बढी जनसंख्या रहेको मधेश प्रदेशमा जनसंख्याको अनुपातमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा पर्याप्त लगानी हुन सकेको छैन। प्रदेशकै प्रमुख स्वास्थ्य संस्थामा गम्भीर बिरामीका लागि आवश्यक पूर्वाधार र जनशक्ति अभाव हुनु राज्यको स्वास्थ्य नीतिमाथिकै प्रश्न भएको उनको भनाइ छ ।
कर्णले सीमित स्रोतसाधनमा सेवा दिइरहेको अस्पताललाई मात्र दोषी ठहर गरेर सरकार आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन नमिल्ने बताए। उनका अनुसार स्वास्थ्य सेवा विस्तार, आवश्यक बजेट व्यवस्थापन र दक्ष जनशक्ति उपलब्ध गराउनु संघीय तथा प्रदेश सरकारको पनि दायित्व हो ।
१० आईसीयू बेड, आवश्यकता कम्तीमा ५०
प्रादेशिक अस्पताल जनकपुरमा हाल करिब नौ वर्षअघि जडान गरिएका १० वटा आईसीयू बेडबाट सेवा सञ्चालन भइरहेको छ। अस्पतालका निर्देशक डा. जामुनप्रसाद सिंहका अनुसार बिरामीको चापलाई ध्यानमा राख्दा कम्तीमा ५० वटा आईसीयू बेड आवश्यक छन् ।
अस्पतालमा दैनिक १०० देखि १५० जनासम्म सिकिस्त तथा गम्भीर बिरामी आउने गरेका छन्। तर आईसीयू बेड खाली नहुँदा कतिपय बिरामीलाई थप उपचारका लागि अन्य अस्पतालमा पठाउनुपर्ने बाध्यता रहेको अस्पताल प्रशासनले जनाएको छ ।
अस्पतालको इमर्जेन्सी सेवामा दैनिक करिब ३०० र बहिरङ्ग सेवा (ओपीडी) मा एक हजार ५०० भन्दा बढी बिरामी पुग्ने गरेका छन्। सीमित बेड, उपकरण र जनशक्तिका भरमा ठूलो संख्यामा बिरामीलाई सेवा दिनुपर्दा उपचार व्यवस्थापनमा चुनौती थपिएको छ ।
२०४८ सालमा १०० बेडको स्वीकृति पाएको अस्पतालमा अहिले प्रतिष्ठानको सहयोगमा ३९० बेड सञ्चालनमा छन्। निर्देशक सिंहका अनुसार बिरामीको चापअनुसार कम्तीमा ८०० बेड आवश्यक छन् । नयाँ दरबन्दी स्वीकृत नहुनु र पर्याप्त बजेट अभावले अस्पतालको सेवा विस्तारमा अवरोध पुगेको छ ।
जनशक्ति अभावले सेवा विस्तारमा कठिनाइ
एउटा आईसीयू बेड सञ्चालनका लागि कम्तीमा चार जना नर्स आवश्यक पर्ने अवस्थामा हाल १० वटा बेड सञ्चालन गर्न १६ जना नर्सले काम गरिरहेको अस्पतालले जनाएको छ। थप आईसीयू बेड सञ्चालन गर्न उपकरणसँगै दक्ष जनशक्तिको व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
अस्पतालले संघीय सरकारबाट अन्य स्वास्थ्य प्रतिष्ठानसरह पर्याप्त बजेट नपाएको गुनासो गर्दै आएको छ। प्रदेश सरकारले पनि अस्पतालको आवश्यकताअनुसार बजेट र जनशक्ति व्यवस्थापन गर्न नसकेको अस्पताल प्रशासनको भनाइ छ। यसले स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र गुणस्तर सुधारमा दुवै सरकारको भूमिकामाथि प्रश्न उठाएको छ।
अस्पतालको अभिलेखअनुसार पछिल्ला दुई आर्थिक वर्षमा सर्पदंशका कारण भर्ना भएका एक हजार ७५३ बिरामीमध्ये १० जनाको मृत्यु भएको छ। अस्पतालका अनुसार एन्टी स्नेक भेनम एएसभी औषधिको उपलब्धता पछिल्ला वर्षमा सहज भए पनि आईसीयू र दक्ष जनशक्तिको अभाव मुख्य चुनौती बनेको छ।
महेश यादवको मृत्युबारे के भन्छ अस्पताल
अस्पताल प्रशासनका अनुसार महेश यादव असोज १४ गते राति करिब १२ बजे उपचारका लागि भर्ना भएका थिए। सर्पदंशका लक्षण देखिएपछि तत्काल उपचार सुरु गर्दै उनलाई १० भाइल एएसभी दिइएको थियो। सुधार नदेखिएपछि थप पाँच भाइल औषधि दिइएको अस्पतालले जनाएको छ ।
यादवको अवस्थाअनुसार थप विशेष उपचारका लागि आईसीयू आवश्यक देखिए पनि बेड खाली नभएकाले अन्यत्र उपचारका लागि जान सुझाव दिइएको अस्पताल प्रशासनको भनाइ छ। अस्पतालबाट बाहिरिएपछि उनी कहाँ पुगे र कुन अवस्थामा उनको मृत्यु भयो भन्नेबारे आफूहरूलाई जानकारी नभएको प्रशासनले जनाएको छ ।
अस्पतालले उपलब्ध स्रोतसाधनअनुसार उपचारमा कमी नगरेको दाबी गरेको छ। अन्य गम्भीर बिरामीलाई आईसीयूबाट हटाएर नयाँ बिरामीलाई बेड उपलब्ध गराउन सकिने अवस्था नरहेको पनि प्रशासनको भनाइ छ।
यद्यपि, उपचारमा लापरवाही भएको वा नभएको विषय निष्पक्ष छानबिनबाट स्पष्ट हुनुपर्ने देखिन्छ। आईसीयू अभावका कारण बिरामीले आवश्यक उपचार नपाउने अवस्था सिर्जना हुनुमा अस्पताल प्रशासनलाई मात्र दोषी ठहर गर्न नहुने नागरिक समाजका अगुवा कर्णको तर्क छ ।
आरोप–प्रत्यारोपभन्दा सुधार आवश्यक
महेश यादवको मृत्युपछि प्रतिनिधिसभा सदस्य मनिष झाले अस्पतालको लापरवाहीबारे गरेको टिप्पणीलाई लिएर पनि बहस भइरहेको छ। स्थानीयस्तरमा अस्पतालको वास्तविक अवस्था र सेवा सुविधाबारे पर्याप्त अनुगमन नगरी टिप्पणी गरिएको भन्दै आलोचना भइरहेको छ। यद्यपि, यी आलोचनाबारे सम्बन्धित पक्षको प्रतिक्रिया र स्वतन्त्र पुष्टि आवश्यक छ ।
घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—गम्भीर बिरामीलाई आवश्यक उपचार दिन अस्पतालसँग पर्याप्त पूर्वाधार र जनशक्ति छैन भने त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने
सर्पदंशजस्तो आकस्मिक अवस्थामा बिरामीले समयमै उपचार पाउनु जीवनरक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले घटनाको निष्पक्ष छानबिनसँगै आईसीयू बेड विस्तार, दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको दरबन्दी, पर्याप्त बजेट र उपकरण व्यवस्थापनमा संघीय तथा प्रदेश सरकारले ठोस कदम चाल्नुपर्ने माग उठेको छ ।
बिरामी अस्पताल पुग्दा बेड अभावका कारण अन्यत्र जानुपर्ने बाध्यता अन्त्य गर्नु स्वास्थ्य प्रणालीको आधारभूत जिम्मेवारी हो। महेश यादवको मृत्युको वास्तविक परिस्थितिबारे निष्पक्ष छानबिन गर्नु र भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन स्वास्थ्य पूर्वाधार सुधार गर्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ ।
