नेपालमा धान उत्पादन र उत्पादकत्व घट्दै गएपछि धानमा आत्मनिर्भर बन्ने चुनौती थपिएको छ। पछिल्ला तथ्याङ्कअनुसार एक वर्षमै धान उत्पादन २ लाख ५० हजार मेट्रिक टनभन्दा बढीले घटेको छ। उत्पादन बढाउने उद्देश्यले कृषि वैज्ञानिकहरूले नयाँ जातको विकास, परीक्षण र सिफारिसलाई तीव्रता दिएका छन् ।
नेपाल कुनै समय धान–चामल निर्यात गर्ने मुलुकका रूपमा परिचित थियो। तर, अहिले आन्तरिक उत्पादनले माग धान्न नसक्दा ठूलो परिमाणमा चामल आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ। धान खेतीको क्षेत्रफल, उत्पादन र उत्पादकत्वमा आएको गिरावटले कृषि क्षेत्रको चुनौती थपिएको छ ।
धान उत्पादन बढाउने उद्देश्यले नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) अन्तर्गत धनुषाको सपहीस्थित राष्ट्रिय धानबाली अनुसन्धान कार्यक्रम, हर्दिनाथले विभिन्न जात र खेती प्रविधिमाथि अनुसन्धान गर्दै आएको छ। किसानको आवश्यकता, नेपालको भौगोलिक अवस्था र बदलिँदो हावापानीअनुसार उपयुक्त जात विकास गर्ने, परीक्षण गर्ने तथा सिफारिस गर्ने काम केन्द्रले गरिरहेको छ ।
एक वर्षमै ४.२० प्रतिशतले घट्यो उत्पादन
कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा नेपालमा १३ लाख ७६ हजार ८७२ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान खेती हुँदा ५७ लाख ५ हजार १२६ मेट्रिक टन उत्पादन भएको थियो ।
यसको अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा १४ लाख २० हजार ६३६ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान खेती हुँदा ५९ लाख ५५ हजार ४७६ मेट्रिक टन उत्पादन भएको थियो ।
यसरी एक वर्षमा धान उत्पादन २ लाख ५० हजार ३५० मेट्रिक टन अर्थात् ४.२० प्रतिशतले घटेको देखिन्छ। धान खेतीको क्षेत्रफल पनि ४३ हजार ७६४ हेक्टरले घटेको छ। यस अवधिमा प्रतिहेक्टर उत्पादकत्व ४.१९ मेट्रिक टनबाट घटेर ४.१४ मेट्रिक टनमा झरेको छ ।
सिँचाइको अभाव, मनसुनमा अनियमितता, समयमा रोपाइँ नहुनु, गुणस्तरीय बिउ तथा मलखादको उपलब्धतामा समस्या र आधुनिक खेती प्रविधिको सीमित प्रयोगले उत्पादनमा असर पार्दै आएको अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन्। जलवायु परिवर्तनका कारण बाढी, सुक्खा र असामान्य तापक्रमको जोखिमसमेत बढिरहेको छ ।
उत्पादन बढाउन नयाँ जातको अनुसन्धान
राष्ट्रिय धानबाली अनुसन्धान कार्यक्रम हर्दिनाथका प्रवक्ता तथा वरिष्ठ प्राविधिक रवीन्द्रप्रसाद साहका अनुसार किसानका आवश्यकता र राष्ट्रिय प्राथमिकताका आधारमा धानका नयाँ जात तथा खेती प्रविधिमाथि अनुसन्धान भइरहेको छ ।
उनका अनुसार हर्दिनाथ–१, हर्दिनाथ–६, बहुगुणी–२, चैते–५, साम्बा मन्सुली सब–१ र हर्दिनाथ हाइब्रिड–१ लगायतका जात सिफारिस भइसकेका छन् । यी जातमध्ये केही छोटो अवधिमा पाक्ने, केही बढी उत्पादन दिने र केही बाढी तथा सुक्खाजस्ता प्रतिकूल अवस्था सहन सक्ने विशेषताका छन् ।
हर्दिनाथ–१ करिब ११० देखि ११५ दिनमा पाक्ने र प्रतिहेक्टर करिब ४.०३ मेट्रिक टन उत्पादन क्षमता भएको जात हो। चैते–५ करिब १२० देखि १२५ दिनमा पाक्छ र यसको उत्पादन क्षमता प्रतिहेक्टर करिब ४.६ मेट्रिक टन छ। त्यस्तै, हर्दिनाथ–६ करिब १३५ दिनमा पाक्ने र प्रतिहेक्टर करिब ५.२१ मेट्रिक टन उत्पादन क्षमता भएको जातका रूपमा सिफारिस गरिएको छ ।
बहुगुणी–२ करिब १४२ दिनमा पाक्ने र प्रतिहेक्टर करिब ५.८ मेट्रिक टन उत्पादन क्षमता भएको जात हो। यसले बाढी तथा प्रजनन अवस्थाको सुक्खा सहन सक्ने बताइएको छ। हर्दिनाथ हाइब्रिड–१ करिब १२१ दिनमा पाक्ने र प्रतिहेक्टर ६.४७ मेट्रिक टनसम्म उत्पादन क्षमता भएको जात हो ।
अनुसन्धानबाट विकसित जात किसानसम्म पुर्याउन चुनौती
राष्ट्रिय धानबाली अनुसन्धान कार्यक्रमका प्रमुख मथुरा यादवका अनुसार अनुसन्धानबाट सिफारिस गरिएका जातको पर्याप्त प्रचारप्रसार हुन नसक्नु र उन्नत बिउ सहज रूपमा उपलब्ध नहुनु प्रमुख समस्या हुन्।
उनका अनुसार वर्षौंको अनुसन्धानपछि सिफारिस गरिएका जात किसानले पर्याप्त मात्रामा प्रयोग गर्न नसक्दा अनुसन्धानबाट अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन सकेको छैन। किसानलाई उपयुक्त जातबारे जानकारी दिनुका साथै गुणस्तरीय बिउको सहज उपलब्धता सुनिश्चित गर्न आवश्यक रहेको उनले बताए ।
अनुसन्धान केन्द्रले कार्यालय परिसरको करिब ६५ बिघा क्षेत्रफलमध्ये १५ बिघामा विभिन्न जातका धान रोपेर परीक्षण तथा अनुसन्धान गर्दै आएको छ। केन्द्रमा उत्पादन र गुणस्तरलगायतका पक्ष परीक्षण गरेपछि किसानको खेतमा समेत परीक्षण गरेर उपयुक्त जात सिफारिस गर्ने गरिएको छ ।
कार्यक्रममा सात जना वैज्ञानिक धानबालीसम्बन्धी अनुसन्धान, अध्ययन तथा प्रयोगात्मक काममा संलग्न छन्। उनीहरूले बढी उत्पादन दिने तथा बदलिँदो मौसमका जोखिम सहन सक्ने जात र प्रविधिको खोजी गरिरहेका छन् ।
किसानले ठाउँ र आवश्यकताअनुसार जात छनोट गर्नुपर्ने
अनुसन्धानकर्ता साहका अनुसार सबै धानका जातको उत्पादन क्षमता समान हुँदैन। त्यसैले किसानले आफ्नो खेतको अवस्था, पानीको उपलब्धता, खेती गर्ने मौसम र बजारको मागअनुसार जात छनोट गर्नुपर्छ ।
बास्मती, लल्का बास्मती र कालानमकजस्ता जातको चामल लामो, मसिनो र स्वादिलो हुने भएकाले बजारमा माग भए पनि तिनको उत्पादन तुलनात्मक रूपमा कम हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, बढी उत्पादन दिने जात छनोट गर्दा सीमित क्षेत्रफलबाट पनि धेरै धान उत्पादन गर्न सकिने उनको भनाइ छ।
पानी जम्ने तथा डुबान हुने क्षेत्रमा गंगासागर–१ र गंगासागर–२ जस्ता जात उपयोगी हुन सक्ने अनुसन्धान कार्यक्रमले जनाएको छ। चैते खेतीका लागि हर्दिनाथ–१ र चैते–५ उपयुक्त विकल्पका रूपमा सिफारिस गरिएका छन् ।
जलवायु परिवर्तनअनुकूल जात विकासमा जोड
धान खेतीको समयमा पर्याप्त पानी नपर्नु, लामो समय सुक्खा रहनु, एकैपटक अत्यधिक वर्षा हुनु, बाढी आउनु र तापक्रम असामान्य रूपमा बढ्नुले उत्पादनमा असर पारिरहेको वैज्ञानिकहरू बताउँछन् ।
यस्तो अवस्थामा बढी उत्पादन दिने जातको विकाससँगै बाढी, सुक्खा र उच्च तापक्रम सहन सक्ने जातको अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ। साथै, उन्नत बिउ, सिँचाइ, सन्तुलित मलखाद, यान्त्रिकीकरण, रोग–किरा व्यवस्थापन र किसानलाई प्राविधिक परामर्श उपलब्ध गराउन आवश्यक छ ।
धान उत्पादनमा आएको गिरावट रोक्न नयाँ जात विकास गर्नु मात्रै पर्याप्त छैन। अनुसन्धानबाट सिफारिस भएका जात किसानसम्म पुर्याउने, गुणस्तरीय बिउ समयमै उपलब्ध गराउने र स्थानीय अवस्थाअनुसार खेती प्रविधि अपनाउन सहयोग गर्ने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
नेपाललाई धान उत्पादनमा आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य हासिल गर्न अनुसन्धान केन्द्र, सरकार र किसानबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक देखिएको छ ।
