मधेस प्रदेशमा मृत्यु भएपछि मृतकका नाममा भोज गर्ने परम्परा कतिपय परिवारका लागि आर्थिक बोझ बन्दै गएको छ । घरमा आफन्त गुमाएको पीडासँगै क्रियाकर्म र भोजको तयारीमा जुट्नुपर्ने बाध्यताले शोकमा रहेका परिवार थप आर्थिक समस्यामा पर्ने गरेका छन् ।
जात र समुदायअनुसार मृत्यु भएको १३ दिनभित्र तीनदेखि पाँच पटकसम्म भोज गर्नुपर्ने चलन अझै कायम छ । कतिपयले सामाजिक प्रतिष्ठा, मानसम्मान र प्रतिस्पर्धाका नाममा ठूलो भोज आयोजना गर्ने गरेका छन् । यसले गर्दा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारसमेत ऋण लिएर भोज गर्न बाध्य हुने गरेका छन् ।
मृत्यु भोजलाई कतिपयले परम्परा, संस्कृति र संस्कारका रूपमा लिने गरेका छन् । अन्नदानलाई पुण्यको काम मान्ने र भोजले आफन्त तथा परिवारबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने विश्वास पनि छ । तर सामाजिक दबाबमा परेर वा ऋण लिएर भोज गर्नुपर्ने अवस्था भने संस्कृतिका नाममा विकृति भएको पूर्वशिक्षामन्त्री रेणु यादवको भनाइ छ ।
उनले मृत्यु भएपछि अनिवार्य रूपमा भोज गर्नुपर्ने प्रथाको न्यूनीकरण मात्रै नभई अन्त्य गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन्। समाजले जबर्जस्ती लादेको परम्परा परिवर्तन गर्न सबै एकजुट भएर लाग्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।
“भोज संस्कार र बाध्यताले नभई स्वेच्छाले हुनुपर्छ,” यादवले भनिन् ।
मधेसमा जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा ओगट्ने यादव समुदायमा समेत २५ देखि ५० गाउँका मानिसलाई एकैपटक सहभागी गराएर सभा भोज गर्ने चलन रहेको बताइन्छ । यस्ता भोजमा हुने खर्चले परिवारलाई दीर्घकालीन आर्थिक समस्यामा पार्न सक्ने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ ।
आमसञ्चार प्राधिकरण मधेस प्रदेशका पूर्वअध्यक्ष श्यामसुन्दर यादवले मृत्यु भोजका नाममा हुने आडम्बरी सभा भोजलाई निरुत्साहित गर्नुपर्ने बताए। भोजलाई प्रोत्साहन गर्नुको सट्टा यसबाट उत्पन्न हुने आर्थिक र सामाजिक समस्याबारे जनचेतना फैलाउनुपर्ने उनको भनाइ छ ।
उनका अनुसार एउटा भोजमा स्वजातीय आफन्त र पाहुनाका लागि ५० हजार रुपैयाँसम्म खर्च हुने गरेको पाइन्छ। भोजमा खर्च हुने रकम विपन्न परिवारको जीविकोपार्जन, बालबालिकाको शिक्षा र अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्न सके समाज निर्माणमा सकारात्मक योगदान पुग्ने उनले बताए ।
तीन लाख ऋण लिएर भोज, अझै तिर्न सकिनन्
राजविराज नगरपालिका–१ की दुर्गादेवी रजक मृत्यु भोजका कारण आर्थिक समस्यामा परेको उदाहरण हुन् । सासुको मृत्यु भएपछि भोज गर्न नसक्ने अवस्था रहेको बताउँदा पनि समाजका मानिसले भोज गर्नैपर्ने दबाब दिएको उनको भनाइ छ ।
समाजको दबाबपछि भोज आयोजना गर्न उनले तीन लाख रुपैयाँ ऋण लिनुपरेको थियो। ऋणको ब्याज जसोतसो तिर्दै आए पनि साँवा रकम भने अझै चुक्ता गर्न नसकेको उनले बताइन् ।
दुर्गादेवीजस्ता परिवार मधेसमा धेरै रहेको नेपाल पत्रकार महासङ्घ सप्तरीका अध्यक्ष श्रवणकुमार देवले बताए । उनका अनुसार मृत्यु भोज गर्ने सामाजिक बाध्यताका कारण कतिपय परिवार ऋणमा डुब्ने र वर्षौँसम्म त्यसको भार बोक्नुपर्ने अवस्था छ ।
मृत्यु भोजका नाममा परिवारले ऋणको भारी बोक्नुपर्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्नेमा देवले जोड दिए। शोकमा रहेका परिवारलाई आर्थिक भार थप्नेभन्दा पनि उनीहरूलाई सहयोग र सहानुभूति प्रदान गर्ने सामाजिक संस्कार विकास गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।
मृत्यु भोज परम्परा र संस्कृतिसँग जोडिएको विषय भए पनि यसलाई बाध्यताका रूपमा निरन्तरता दिने कि समयअनुसार परिवर्तन गर्ने भन्ने बहस मधेसमा महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ । सामाजिक प्रतिष्ठाभन्दा परिवारको आर्थिक अवस्था र स्वेच्छालाई प्राथमिकता दिन सके मात्रै मृत्यु भोजका नाममा सिर्जना हुने आर्थिक बोझ कम गर्न सकिने सरोकारवालाहरूको धारणा छ ।
