सप्तरी । मधेसमा कसैको मृत्यु भएपछि गरिने मृत्यु भोजको परम्परा पछिल्लो समय विकृत बन्दै गएको छ । परिवारका सदस्य गुमाउँदाको पीडासँगै मृत्यु भोज गर्नुपर्ने सामाजिक दबाबले मृतकका परिवार थप आर्थिक समस्यामा पर्ने गरेका छन् । जात र समुदायअनुसार मृत्यु भएको १३ दिनभित्र तीनदेखि पाँच पटकसम्म भोज गर्नुपर्ने बाध्यता अझै कायम छ । कतिपय परिवारले सामाजिक प्रतिष्ठा र प्रतिस्पर्धाका नाममा ठूलो भोज गर्ने गरेका छन् ।
घरमा कसैको मृत्यु भएपछि परम्पराअनुसार गर्नुपर्ने क्रियाकर्मको तयारीसँगै परिवारका सदस्य मृत्यु भोजको व्यवस्थापनमा जुट्नुपर्ने बाध्यता छ। भोज गर्न नसक्ने आर्थिक अवस्था भएका परिवारसमेत सामाजिक दबाबका कारण ऋण लिएर भोज गर्न बाध्य हुने गरेका छन् ।
मृत्यु भोजलाई धेरैले परम्परा, संस्कृति र संस्कारका रूपमा लिने गरेका छन्। अन्नदान गर्नु पुण्यको काम भएको र यसले आफन्त तथा परिवारबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउने विश्वास पनि छ। तर, ऋण लिएर बाध्यतावश भोज गर्नु संस्कृतिका नाममा विकृति भएको पूर्वशिक्षामन्त्री रेणु यादव बताउँछिन् ।
उनले मृत्यु भएपछि अनिवार्य रूपमा भोज गर्नुपर्ने प्रथाको न्यूनीकरण मात्र नभई अन्त्य गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन् । समाजले जबर्जस्ती लादेको परम्पराका कारण विपन्न परिवार आर्थिक संकटमा पर्ने गरेको उल्लेख गर्दै उनले यसको न्यूनीकरणका लागि सबै एकजुट भएर लाग्नुपर्ने बताइन् ।
मृत्यु भोज संस्कार र सामाजिक बाध्यताका कारण नभई स्वेच्छाले गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।
मधेसमा जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा रहेको यादव समुदायमा २५ देखि ५० गाउँका मानिसलाई एकैपटक बोलाएर सभा भोज गर्ने चलनसमेत छ । यस्तो भोजमा हुने ठूलो खर्चले परिवारलाई दीर्घकालीन आर्थिक भार पर्ने गरेको छ ।
मृत्यु भोजका नाममा हुने आडम्बरी सभा भोजलाई प्रोत्साहन गर्नु दुःखद भएको आमसञ्चार प्राधिकरण मधेस प्रदेशका पूर्वअध्यक्ष श्यामसुन्दर यादव बताउँछन् । उनका अनुसार मृत्यु भोजलाई प्रोत्साहन गर्नुको सट्टा निरुत्साहित गर्न आवश्यक छ ।
उनले भोजमा खर्च हुने रकम विपन्न परिवारको जीविकोपार्जन, बालबालिकाको शिक्षा र भविष्य निर्माणमा लगानी गर्न सके समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिने बताए । उनका अनुसार भोजमा हुने खर्चले कतिपय परिवारको दस वर्षभन्दा बढी समयको जीवनयापन धान्न सक्छ ।
राजविराज नगरपालिका–१ की दुर्गादेवी रजक मृत्यु भोजका कारण ऋणको भार खेपिरहेकी प्रतिनिधि पात्र हुन् । सासुको मृत्यु भएपछि आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले भोज गर्न नसक्ने बताउँदा पनि समाजले भोज गर्नैपर्ने दबाब दिएको उनले बताइन् । त्यसपछि भोजको खर्च जुटाउन उनले तीन लाख रुपैयाँ ऋण लिनुपर्यो। ऋणको ब्याज जसोतसो तिरे पनि साँवा रकम भने अझै चुक्ता गर्न सकेकी छैनन् ।
दुर्गादेवीजस्तै मधेसका सयौँ परिवार मृत्यु भोज गर्नुपर्ने सामाजिक बाध्यताका कारण ऋणमा डुब्ने र वर्षौँसम्म ऋण तिर्न संघर्ष गर्ने अवस्थामा रहेको नेपाल पत्रकार महासङ्घ सप्तरीका अध्यक्ष श्रवणकुमार देव बताउँछन् ।
भोजका नाममा परिवारले ऋणको भारी बोक्नुपर्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्ने उनको भनाइ छ । सामाजिक परम्परालाई निरन्तरता दिने नाममा विपन्न परिवारलाई आर्थिक संकटमा धकेल्नु उचित नभएको भन्दै मृत्यु भोजलाई स्वेच्छिक बनाउन र अनावश्यक खर्च नियन्त्रण गर्नुपर्ने आवाज उठ्न थालेको छ ।
मृत्यु भोजको परम्परालाई मानवीय संवेदना, आर्थिक अवस्था र सामाजिक यथार्थसँग जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । मृतकप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्ने नाममा जीवित परिवारलाई वर्षौँसम्म ऋणको बोझ बोकाउने प्रथाको अन्त्यका लागि सामाजिक चेतना र सामूहिक पहल आवश्यक देखिन्छ ।
