कुनै समय स्वच्छ, सफा र कलकल बग्ने सिर्सिया नदी आज दुर्गन्धित ढलमा परिणत भएको छ ।
नदीमाथिको पुल पार गर्दा आउने असह्य दुर्गन्ध, आँखै अगाडि देखिने कालो र बाक्लो पानी तथा त्यसले सिर्जना गरेको वातावरणीय अवस्थाले यस नदीको वास्तविक दुर्दशा उजागर गर्छ । पुलबाट नदीतर्फ हेर्दा पानी होइन, मानौँ कालो ढल बगिरहेको अनुभूति हुन्छ । दुर्गन्धबाट बच्न नाक थुन्नुपर्ने र कहिलेकाहीँ साससमेत रोक्नुपर्ने अवस्था भएको छ । यो केवल नदी प्रदूषणको समस्या होइन, नदी किनारमा बसोबास गर्ने हजारौँ नागरिकको दैनिक जीवन, स्वास्थ्य, जीविकोपार्जन र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको गम्भीर विषय हो ।
बारा जिल्लाको जितपुर सिमरास्थित रामवन झाडी क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएको सिर्सिया नदी कुनै समय यस क्षेत्रका बासिन्दाको जीवनको महत्वपूर्ण आधार थियो । स्थानीय ज्येष्ठ नागरिकका अनुसार केही दशकअघिसम्म नदीको पानी यति स्वच्छ थियो कि मानिसहरू त्यहीँ नुहाउने, पौडी खेल्ने, लुगा तथा भाँडाकुँडा धुने र खेतबारीमा सिँचाइ गर्ने गर्थे । धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासमेत यही नदीसँग जोडिएका थिए । अन्त्येष्टिपछि नदीमा स्नान गर्ने चलनदेखि लिएर विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानसम्म नदी कै पानी प्रयोग हुन्थ्यो ।
त्यतिबेला सिर्सिया नदी केवल पानी बग्ने प्राकृतिक स्रोत थिएन, यो स्थानीय समुदायको सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनको अभिन्न हिस्सा थियो । नदीमा माछा तथा अन्य जलचर प्राणी पाइन्थे । यसले जलीय जैविक विविधता र पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । तर आज अवस्था यति भयावह बनेको छ कि नदीमा जलचर जीव देखिन समेत मुस्किल छ । मानिसहरू नदीको पानी प्रयोग गर्न त परै जाओस्, त्यसको नजिक जानसमेत हिचकिचाउने अवस्था छ ।
तराई मधेसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वमध्ये छठ पर्व पनि नदीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । विगतमा नदी किनारमा पुगेर स्थानीय बासिन्दाले अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने गर्थे । महिलाहरूले कार्तिक स्नान गर्ने परम्परासमेत यसै नदीसँग जोडिएको थियो । तर नदीको पानी अत्यधिक प्रदूषित भएपछि ती परम्परा क्रमशः हराउँदै गएका छन् । धार्मिक आस्था र पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अभ्यासमाथि समेत प्रदूषणले प्रहार गरेको छ ।सिर्सिया नदीको पानी परवानीपुरसम्म प्राकृतिक रूपमा स्वच्छ देखिए पनि बारा–पर्सा औद्योगिक करिडोर क्षेत्रमा प्रवेश गरेपछि यसको स्वरूप नै परिवर्तन हुन्छ । उद्योग तथा कलकारखानाबाट निस्कने प्रशोधन नगरिएका फोहोर, विषाक्त रासायनिक पदार्थ र औद्योगिक अवशेष सिधै नदीमा मिसाइँदा नदीको पानी कालो, बाक्लो र दुर्गन्धित बन्न पुगेको छ ।
छाला प्रशोधन उद्योग, कपडा उद्योग, साबुन कारखाना, सिमेन्ट उद्योग, फलाम तथा स्टिल उद्योग र घिउ तथा तेल उद्योगबाट निस्कने फोहोरले नदीको प्रदूषण थप गम्भीर बनाएको छ । औद्योगिक फोहोरको उचित प्रशोधन नगरी नदीमा मिसाउने प्रवृत्तिले सिर्सियाको प्राकृतिक स्वरूप र वातावरणीय सन्तुलनलाई ध्वस्त बनाउँदै लगेको छ ।
वीरगंज महानगरपालिकाले सार्वजनिक गरेको सिर्सिया नदीको पानीको गुणस्तरसम्बन्धी तथ्यांकले पनि प्रदूषणको भयावह अवस्था देखाउँछ । २०८० चैत २१ गते विभिन्न चार स्थानबाट संकलन गरिएका पानीका नमुनामा जैविक अक्सिजन माग (बीओडी) करिब ६३ देखि ८६ मिलिग्राम प्रतिलिटर र रासायनिक अक्सिजन माग (सीओडी) करिब ७९ देखि १३७ मिलिग्राम प्रतिलिटर पाइएको थियो । यी सूचकहरूले नदीमा जैविक तथा रासायनिक प्रदूषणको गम्भीर अवस्था रहेको संकेत गर्छन् । पानीमा अक्सिजनको उपलब्धता घट्दा माछा तथा अन्य जलचर जीवको अस्तित्व संकटमा पर्छ र समग्र जलीय पारिस्थितिक प्रणाली प्रभावित हुन्छ ।
नदी प्रदूषणको असर पानीको कालोपन र दुर्गन्धमा मात्र सीमित छैन् । यसको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रभाव कृषि, माटो, भूमिगत जलस्रोत, पशुपालन र मानव स्वास्थ्यमा समेत पर्न थालेको छ। विगतमा नदीको पानीबाट खेतबारी सिँचाइ गर्ने किसान अहिले त्यसबाट टाढिएका छन् । नदी किनारका खेतमा खेतीपाती गर्नसमेत स्थानीय बासिन्दा हिचकिचाउन थालेका छन् । पशुचौपायालाई समेत नदीको पानी खुवाउन अनुपयुक्त अवस्था सिर्जना भएको छ । स्थानीयस्तरमा प्रदूषित पानीको सम्पर्कमा आउँदा छालामा फोका तथा अन्य समस्या देखिएको गुनासोसमेत सुनिने गरेको छ ।
यसले नदी किनारमा बसोबास गर्ने नागरिकको स्वास्थ्य र जीवनयापनमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ । अझ चिन्ताजनक पक्ष के हो भने प्रदूषणको असर तत्काल देखिने समस्यामा मात्र सीमित नहुन सक्छ । माटोको गुणस्तर र भूमिगत पानीमा पर्न सक्ने दीर्घकालीन प्रभावबारे पनि गम्भीर अध्ययन र निगरानी आवश्यक छ । सिर्सिया नदी प्रदूषणको प्रमुख कारण उद्योग तथा कलकारखानाबाट निस्कने फोहोर भए पनि यसको सम्पूर्ण दोष उद्योगलाई मात्रै दिएर राज्य र स्थानीय सरकारको जिम्मेवारीबाट उम्कन मिल्दैन। उद्योगहरूले आफ्नो उत्पादन प्रक्रियाबाट निस्कने फोहोर तथा रासायनिक पदार्थ प्रशोधन गरेर मात्र विसर्जन गर्नुपर्ने कानुनी र वातावरणीय दायित्व पूरा गर्नुपर्छ। वातावरणीय मापदण्ड उल्लंघन गर्ने उद्योगमाथि प्रभावकारी अनुगमन, कारबाही र जरिवानाको व्यवस्था कडाइका साथ कार्यान्वयन हुनुपर्छ ।
त्यस्तै, वीरगंज महानगरपालिकाको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । नगर क्षेत्रका विभिन्न वडाबाट निस्कने फोहोरको उचित व्यवस्थापन, ढल निकासको व्यवस्थित प्रणाली, घरेलु फोहोर तथा प्रशोधन नगरिएको ढल नदीमा मिसिन नदिने व्यवस्था स्थानीय सरकारको प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ । फोहोर संकलन र विसर्जनको भरपर्दो प्रणाली नहुँदा नदीलाई नै सजिलो डम्पिङ स्थलका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ ।
स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले पनि नदी संरक्षणका लागि स्पष्ट नीति, प्रभावकारी योजना र नियमित अनुगमनको व्यवस्था गर्नुपर्छ । उद्योगी तथा अन्य प्रदूषकले वातावरणीय कानुन उल्लंघन गरेमा राजनीतिक तथा आर्थिक प्रभावभन्दा माथि उठेर कानुनी कारबाही गर्न सक्नुपर्छ । आवश्यक प्राविधिक सहयोग, वैज्ञानिक अध्ययन र दीर्घकालीन संरक्षण योजनाबिना नदी पुनर्जीवन सम्भव छैन् । पछिल्लो समय बालेन सरकारकाे नेतृत्वले नदि सफाई त गराएको छ तर, यसले कतिकाे पुर्णता पाउँछ त्यो भने हेर्न बाँकी नै छ ।
दिर्घकालिन समाधानका लागी स्थानीय समुदायको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ । नदी प्रदूषणविरुद्ध आवाज उठाउने, अवैध रूपमा फोहोर फाल्ने कार्यको सूचना सम्बन्धित निकायलाई दिने, सरकारी निकायसँग पारदर्शिता र जवाफदेहिताको माग गर्ने तथा वातावरण संरक्षणका अभियानमा सहभागी हुने जिम्मेवारी समुदायको पनि हो । तर समुदायको सहभागितालाई राज्य र उद्योगको जवाफदेहिताको विकल्पका रूपमा लिनु हुँदैन् । सिर्सिया नदीको किनारमा उभिएर स्थानीय ज्येष्ठ नागरिकसँग कुराकानी गर्दा उनीहरूको स्मृतिमा अझै पनि पुरानो सिर्सिया जीवित रहेको महसुस हुन्छ। उनीहरू सम्झन्छन्— कुनै समय यही नदीमा नुहाइन्थ्यो, यही पानीले खेत सिँचाइ गरिन्थ्यो, यहीँ लुगा र भाँडाकुँडा धोइन्थ्यो । महिलाहरू कार्तिक स्नानका लागि नदीमा पुग्थे । नदीसँग जोडिएका ती परम्परा, संस्कार र जीवनशैली अहिले इतिहास र सम्झनामा सीमित भएका छन् ।
आजको सिर्सिया नदी औद्योगिक लापरवाही, कमजोर सरकारी अनुगमन, अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन र सामूहिक उदासीनताको परिणाम बनेको छ । यो नदीको मात्र संकट होइन, हाम्रो विकासको अवधारणा र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारीमाथि उठेको गम्भीर प्रश्न पनि हो । उद्योग विस्तार र आर्थिक विकासका नाममा प्राकृतिक स्रोतलाई विनाश गर्ने छुट कसैलाई हुन सक्दैन् । सिर्सिया नदीलाई पुनर्जीवित गर्न केवल कालो पानी सफा गरेर वा दुर्गन्ध हटाएर पुग्दैन। त्यसका लागि प्रदूषणको स्रोत नियन्त्रण, उद्योगबाट निस्कने फोहोरको अनिवार्य प्रशोधन, व्यवस्थित ढल तथा फोहोर व्यवस्थापन, प्रभावकारी सरकारी अनुगमन र स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ ।
नदी सफा हुनु भनेको पानीको रङ परिवर्तन हुनु मात्र होइन। यो नदी किनारका नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षित हुनु, किसानको खेतमा फेरि सिँचाइ पुग्नु, जलचर जीवको पुनरागमन हुनु र पुस्तौँदेखि हराउँदै गएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले पुनः जीवन पाउनु पनि हो ।
कुनै समय सिर्सिया नदी यस क्षेत्रका मानिसको जीवन थियो। आज त्यो जीवन कालो पानी र दुर्गन्धभित्र हराउँदै गएको छ । अब प्रश्न उठ्छ—हामी सिर्सिया नदीलाई नदीकै रूपमा फर्काउन चाहन्छौँ कि यसलाई सधैँका लागि ढल बन्न दिनेछौँ ? यसको जवाफ भाषण र प्रतिबद्धतामा होइन, सम्बन्धित निकायको व्यवहार, प्रभावकारी कारबाही र ठोस काममा देखिनुपर्छ ।
