काठमाडौं । संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गतको विश्व मौसम विज्ञान संगठन (डब्ल्यूएमओ) ले आगामी केही महिनाभित्र एल निनो प्रणाली तीव्र रूपमा बलियो हुने चेतावनी दिँदै विश्वका धेरै क्षेत्रमा खडेरी, अत्यधिक वर्षा, गर्मीको लहर तथा अन्य चरम मौसमीय घटनाको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने जनाएको छ ।
संगठनले सम्भावित असर न्यूनीकरणका लागि सम्बन्धित देशहरूलाई तत्काल तयारी गर्न आग्रह गरेको छ । डब्ल्यूएमओले सार्वजनिक गरेको मासिक विश्व मौसमी जलवायु अद्यावधिकअनुसार एल निनो अवस्था अहिले नै सुरु भइसकेको छ । जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्मको अवधिमा यो ‘बलियो’ स्तरमा पुग्ने उच्च सम्भावना रहेको संगठनले जनाएको छ ।
एल निनो मध्य तथा पूर्वी भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरको सतही तापक्रम असामान्य रूपमा बढ्दा विकसित हुने प्राकृतिक जलवायु प्रणाली हो । यसले विश्वभर हावाको बहाव, वायुदाब र वर्षाको ढाँचामा व्यापक परिवर्तन ल्याउने गर्दछ । सामान्यतया यो घटना दुईदेखि सात वर्षको अन्तरालमा देखा पर्ने र करिब नौदेखि १२ महिनासम्म सक्रिय रहने गर्छ । यसको विपरीत अवस्था ‘ला निना’ हो भने यी दुईबीच तटस्थ अवस्था पनि रहने गर्दछ ।
डब्ल्यूएमओले एल निनोलाई कमजोर, मध्यम, बलियो र अत्यन्त बलियो गरी चार तहमा वर्गीकरण गर्ने गरेको छ। यसपटक जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्मको अवधिमा एल निनो तेस्रो अर्थात् ‘बलियो’ श्रेणीमा पुग्ने अनुमान गरिएको छ ।
विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु केन्द्रहरूले तयार पारेका मोडेलअनुसार मध्य तथा पूर्वी भूमध्यरेखीय प्रशान्त क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम निरन्तर बढ्ने देखिएको छ । प्रमुख अनुगमन क्षेत्रहरूमा समुद्री सतहको तापक्रम औसतभन्दा दुई डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी रहने अपेक्षा गरिएको छ, जसले पूर्वानुमानप्रति उच्च विश्वसनीयता देखाएको डब्ल्यूएमओले जनाएको छ ।
संगठनका अनुसार एल निनो उत्तरी गोलार्धको शरद ऋतुमा अझ शक्तिशाली बन्दै जानेछ र यसको प्रभाव विश्वका धेरै भागमा फैलिनेछ । साथै भूमध्यरेखीय एटलान्टिक महासागरको तापक्रम पनि सामान्यभन्दा बढी रहने अनुमान गरिएको छ ।
डब्ल्यूएमओले पछिल्लो एल निनोले सन् २०२३ लाई इतिहासकै दोस्रो सबैभन्दा तातो वर्ष र सन् २०२४ लाई पूर्वऔद्योगिक औसतभन्दा १.५५ डिग्री सेल्सियस बढी तापक्रमसहित अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो वर्ष बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको उल्लेख गरेको छ ।
डब्ल्यूएमओका महासचिव सेलेस्टे साउलोले एल निनोको तीव्रतासँगै विश्वका धेरै क्षेत्रमा खडेरी, अत्यधिक वर्षा, स्थल तथा समुद्री गर्मीको लहरको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने बताएका छन् । उनले कृषि, स्वास्थ्यलगायत जलवायुसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित क्षेत्रमा प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली र मौसमी पूर्वानुमानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै समयमै सूचना प्रवाहले जनधनको क्षति न्यूनीकरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने बताए ।
नयाँ अद्यावधिकले ६० डिग्री दक्षिणदेखि ६० डिग्री उत्तरसम्मका ध्रुवीय क्षेत्रबाहेक अधिकांश जनबसोबास भएका भूभागमा औसतभन्दा बढी तापक्रम रहने सम्भावना औंल्याएको छ । जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्म केही क्षेत्रमा सामान्यभन्दा बढी वर्षा हुने अनुमान गरिएको छ भने भारतीय उपमहाद्वीप र अस्ट्रेलियाका धेरै भागमा औसतभन्दा कम वर्षा हुने सम्भावना रहेको जनाइएको छ ।
यद्यपि, डब्ल्यूएमओले जलवायु परिवर्तनका कारण एल निनोको आवृत्ति वा तीव्रता बढेको भन्ने ठोस वैज्ञानिक प्रमाण हालसम्म नरहेको स्पष्ट पारेको छ । तर तातो समुद्र र वातावरणका कारण गर्मीको लहर, भारी वर्षा तथा अन्य चरम मौसमीय घटनाको प्रभाव भने थप गम्भीर बन्न सक्ने चेतावनी दिएको छ ।
संगठनका अनुसार उत्तरी गोलार्धको गर्मीयाममा एल निनोसँग सम्बन्धित न्यानो समुद्री पानीले मध्य तथा पूर्वी प्रशान्त क्षेत्रमा आँधीबेहरीको गतिविधि बढाउन सक्ने भए पनि अटलान्टिक महासागरमा यस्ता प्रणालीको विकासलाई कमजोर पार्न सक्ने सम्भावना रहेको छ ।
