नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई आर्थिक सहकार्य, व्यापार विस्तार र पारस्परिक विकासका दृष्टिले थप सुदृढ बनाउनुपर्नेमा भारतका लेखक, स्तम्भकार तथा आर्थिक मामिलाका जानकार अतुल के. ठाकुरले जोड दिएका छन् ।
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको सम्भावित भारत भ्रमणलाई आर्थिक तथा कूटनीतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा व्याख्या गर्दै ठाकुरले हवाई सम्पर्क, रेल्वे सञ्जाल, पर्यटन र औद्योगिक सहकार्यले नेपालको अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने बताएका छन् । उनका अनुसार नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धामा आधारित नभई एकअर्काको आर्थिक क्षमता र सम्भावनालाई उपयोग गर्ने सहकार्यमा आधारित छ । भारतका ठूला औद्योगिक प्रतिष्ठानहरूको उत्पादन तथा आपूर्ति शृङ्खलामा नेपाली उद्योगलाई जोड्न सके नेपालमा औद्योगिक विकास र रोजगारी सिर्जनाका नयाँ अवसर खुल्न सक्ने उनको धारणा छ ।
नेपाल–भारत आर्थिक तथा वाणिज्य क्षेत्रको सहकार्य, प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण, हवाई तथा रेल्वे कनेक्टिभिटी, औद्योगिक विकास, नीतिगत सुधार र पर्यटनको सम्भावनालगायत विषयमा ठाकुरसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :
प्रश्न : नेपाल र यहाँको औद्योगिक तथा आर्थिक अवस्थाबारे तपाईंको लामो अनुभव छ । केही समयपछि नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमण हुने चर्चा छ । यस भ्रमणलाई आर्थिक दृष्टिकोणबाट कसरी हेर्नुभएको छ ?
अतुल के. ठाकुर : यो भ्रमण निकै महत्त्वपूर्ण छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको समय हो । पछिल्ला महिनाहरूमा नेपालले बाढीपहिरो तथा जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित प्राकृतिक विपत्तिको सामना गरेको छ । त्यसबाट सामान्य अवस्थामा फर्किन पनि लामो समय लागेको छ । यस्तो अवस्थामा नेपालको प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणले राजनीतिक र कूटनीतिक मात्र नभई आर्थिक सम्बन्धलाई समेत नयाँ गति दिन सक्छ ।
यस भ्रमणमा विशेषगरी हवाई सम्पर्क र रेल्वे कनेक्टिभिटीका विषयमा महत्त्वपूर्ण छलफल हुने अपेक्षा छ । यी दुवै विषय नेपालको अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक छन् ।
भारतको स्वीकृतिमा अघि बढिरहेको रेल्वे सम्पर्क विस्तारले जनकपुर र अयोध्याबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने सम्भावना छ । गोरखपुर हुँदै जोडिने यस्तो सम्पर्कले नेपालको सीमावर्ती अर्थतन्त्र, पर्यटन, व्यापार तथा स्थानीय व्यवसायलाई सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।
त्यसैगरी, लामो समयदेखि सञ्चालनमा नरहेका केही हवाई रुट पुनः सञ्चालन गर्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण छ । महेन्द्रनगर–दिल्ली, बागडोगरा तथा पटना रुटलगायत विषयमा सम्भावना खोज्न सकिन्छ । विगतमा सञ्चालनमा रहेका कतिपय रुट सुरक्षा तथा अन्य कारणले बन्द भएका थिए ।
हवाई सम्पर्क विस्तार हुँदा यात्रु आवागमन मात्र बढ्ने होइन, नेपालको उड्डयन क्षेत्रले नयाँ चरणमा प्रवेश गर्ने अवसर पनि पाउँछ । प्रतियात्रुबाट प्राप्त हुने आम्दानी सानो देखिए पनि समग्र यात्रु सङ्ख्या र आर्थिक गतिविधिको हिसाबले त्यसको प्रभाव ठूलो हुन सक्छ ।
प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण छोटो समयको भए पनि त्यसलाई उपलब्धिमूलक बनाउन सकिन्छ । दुई देशबीच मैत्रीपूर्ण वातावरणमा खुला छलफल गर्दै आर्थिक एजेन्डालाई निरन्तरता दिनु र थप सुदृढ बनाउनु अहिलेको आवश्यकता हो ।
प्रश्न : नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध निकै घनिष्ठ छ । भारत विश्वकै तीव्र गतिमा विकास भइरहेको अर्थतन्त्रमध्ये एक हो । यस्तो अवस्थामा भारतले नेपालको आर्थिक विकासमा कस्तो भूमिका खेल्न सक्छ ?
अतुल के. ठाकुर : नेपाल र भारतबीचको व्यापारिक सम्बन्ध अहिले पनि राम्रो अवस्थामा छ । तर नेपालको वास्तविक आर्थिक सम्भावना उपयोग गर्न अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ ।
नेपाललाई क्षेत्रीय उत्पादन तथा औद्योगिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । भारतका ठूला उत्पादनमूलक कम्पनीहरू टाटा, रिलायन्स, अडानीलगायतका औद्योगिक प्रतिष्ठानहरूको उत्पादन शृङ्खलामा नेपाली उद्योगलाई जोड्न सकिन्छ ।
विशेषगरी कन्ट्र्याक्ट म्यानुफ्याक्चरिङ अर्थात् ठूला कम्पनीका लागि नेपालमै उत्पादन गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकियो भने यसले नेपाली उद्योगलाई ठूलो अवसर दिन सक्छ ।
भारतमा लागू भइरहेको उत्पादनसँग सम्बन्धित प्रोत्साहन योजना (पीएलआई) जस्ता कार्यक्रमबाट नेपाली उद्यमी तथा लघु, साना र मझौला उद्योगले पनि लाभ लिन सक्ने वातावरण बनाउन आवश्यक छ ।
मेरो व्यक्तिगत धारणा के हो भने भारत सरकारले नेपालका साना तथा मझौला उद्योगलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ । दुई देशबीचको आर्थिक सम्बन्ध एकतर्फी नभई पारस्परिक लाभमा आधारित हुनुपर्छ । भारतबाट हुने लगानी र सहकार्यको प्रतिफल नेपालका उद्यमीले पनि प्राप्त गर्न सक्नुपर्छ ।
प्रश्न : नेपालको अर्थतन्त्रलाई थप गतिशील बनाउन नेपालले आफ्नै तर्फबाट के–कस्ता सुधार गर्न आवश्यक छ ?
अतुल के. ठाकुर : नेपालमा केही महत्त्वपूर्ण नीतिगत तथा आर्थिक सुधारको आवश्यकता छ । म यस विषयमा धेरै वर्षदेखि लेख्दै र विभिन्न माध्यमबाट आफ्नो धारणा राख्दै आएको छु ।
सन् १९९१ मा भारतले अर्थतन्त्रलाई उदारीकरण र खुलापनतर्फ अघि बढाएपछि भारतीय अर्थतन्त्रमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । नेपालले पनि आफ्नो आर्थिक संरचनामा सुधार गर्दै लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।
नेपालसँग जनसाङ्ख्यिक लाभांशको सम्भावना छ । यहाँको जनसङ्ख्या र आर्थिक संरचनालाई हेर्दा योजनाबद्ध सुधारमार्फत छिटो परिणाम हासिल गर्न सकिने अवस्था छ । नेपालको औद्योगिक आधार कमजोर छैन, तर त्यसमा दक्षता, उत्पादकत्व र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन आवश्यक छ ।
नीतिगत स्थिरता, लगानीको सुरक्षा, उद्योग सञ्चालनमा सहजता र प्रशासनिक प्रक्रियाको सरलीकरणमा ध्यान दिनुपर्छ । यस्ता सुधार गर्न सकियो भने नेपालले आफ्नो आर्थिक सम्भावनालाई वास्तविक विकासमा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।
प्रश्न : नेपालमा पर्यटनको ठूलो सम्भावना छ । हवाई तथा रेल्वे सम्पर्क विस्तार भए नेपालको पर्यटन र आर्थिक क्षेत्रले कस्तो लाभ लिन सक्छ ?
अतुल के. ठाकुर : पर्यटन नेपालको अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । नेपालसँग प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक स्थल र साहसिक पर्यटनका प्रशस्त सम्भावना छन् ।
हवाई सम्पर्क विस्तार हुँदा विदेशी पर्यटकका लागि नेपाल पुग्न सहज हुन्छ । त्यसैगरी रेल्वे र सडक सम्पर्कले भारतबाट आउने पर्यटकको सङ्ख्या बढाउन सहयोग गर्न सक्छ ।
नेपालले आफ्नो पर्यटन क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा थप प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । पर्यटनसँगै होटल, यातायात, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला र साना व्यवसायमा पनि आर्थिक गतिविधि बढ्छ ।
कनेक्टिभिटी विस्तारलाई केवल यातायातको विषयका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन । यसले समग्र अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ । पर्यटन, व्यापार र लगानीका नयाँ अवसर सिर्जना गर्छ ।
प्रश्न : भारतले नेपाललाई आर्थिक प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेर्छ कि नेपालको विकासलाई आफ्नो विकाससँग जोडेर हेर्छ ?
अतुल के. ठाकुर : मेरो विचारमा नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धामा आधारित छैन । यो एकअर्काको आर्थिक क्षमतालाई पूरक बनाउने सम्बन्ध हो ।
दुवै देशबीच व्यापार, पर्यटन, उद्योग र लगानीका क्षेत्रमा सहकार्यको ठूलो सम्भावना छ । भारतमा आउने पर्यटकले नेपाल पनि घुम्न सक्छन् । नेपाल आउने पर्यटकले भारतका विभिन्न पर्यटकीय गन्तव्यको भ्रमण गर्न सक्छन् ।
दुवै देशले एकअर्काको सम्भावनालाई उपयोग गर्नुपर्छ । पर्यटन क्षेत्रमा मात्र होइन, अन्य आर्थिक क्षेत्रमा पनि सहकार्यको प्रशस्त अवसर छ ।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई अझ सकारात्मक र व्यावहारिक बनाउन आवश्यक छ । केही असहज विषय वा प्रश्न पनि हुन सक्छन् । तर ती विषयलाई आपसी विश्वास, संवेदनशीलता र मित्रवत् वातावरणमा छलफल गर्न सकिन्छ ।
दुवै देशले सकारात्मक पक्षलाई प्राथमिकता दिँदै आर्थिक सहकार्य अघि बढाउनुपर्छ । नेपालको विकासले भारतलाई पनि लाभ पुग्छ र भारतको आर्थिक प्रगतिले नेपालका लागि पनि नयाँ अवसर सिर्जना गर्छ ।
प्रश्न : अन्त्यमा, नेपालको आर्थिक विकास र नेपाल–भारत सम्बन्धको भविष्यलाई कसरी हेर्नुभएको छ ?
अतुल के. ठाकुर : नेपालको आर्थिक भविष्यप्रति म सकारात्मक छु । नेपालसँग पर्याप्त सम्भावना छ । जलस्रोत, पर्यटन, युवा जनशक्ति, उद्योग र भौगोलिक अवस्थिति नेपालको महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हुन् ।
यी सम्भावनालाई सही नीति, लगानी र क्षेत्रीय सहकार्यसँग जोड्न सकियो भने नेपालले आर्थिक विकासमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ ।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई केवल ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धका रूपमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन । यसलाई उद्योग, व्यापार, पर्यटन, पूर्वाधार र रोजगारी सिर्जनासँग जोड्नुपर्छ । दुवै देशले सहकार्यको भावनालाई बलियो बनाउँदै अघि बढेमा साझा समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ ।