नेपालीहरूको महान् पर्व बडादसैँ सुरु भएसँगै घरघरमा नयाँ लुगा, आफन्तसँगको भेटघाट, टीका, जमरा, आशीर्वाद र मिठामिठा परिकारको रौनक छाएको छ । भान्सामा मासु पाकिरहेको छ, टेबलमा मिठाई र खाजा सजिएका छन् भने साथीभाइसँगको भेटघाटमा चिसो पेय पदार्थ र मदिराको प्रसङ्ग पनि जोडिन सक्छ ।
वर्षभरि व्यस्त जीवन बिताउने नेपालीहरूका लागि दसैँ केवल चाडपर्व मात्र होइन, परिवारसँग रमाउने, खुसी साटासाट गर्ने र स्वादिला परिकारको आनन्द लिने अवसर पनि हो ।
तर यही रमाइलोबीच एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सोध्न आवश्यक छ—दसैँको खुसी मनाउँदा कतै हामी आफ्नो स्वास्थ्यलाई त बिर्सिरहेका छैनौँ ?
दसैँमा मासु खानु, मिठाईको स्वाद लिनु वा परिवारसँग बसेर भोज गर्नु गलत होइन । समस्या तब सुरु हुन्छ, जब लगातार धेरै दिनसम्म आवश्यकताभन्दा बढी खाने, अत्यधिक चिल्लो र तारेका परिकार सेवन गर्ने, मदिरा पिउने तथा शारीरिक गतिविधि घटाउने बानी दोहोरिन्छ । यस्तो जीवनशैलीले विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपना, कोलेस्ट्रोलको असन्तुलन र फ्याटी लिभरको जोखिम बढाउन सक्छ।
ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजी अर्थात् पाचन प्रणाली तथा कलेजोसम्बन्धी रोगहरूको उपचारमा प्रशिक्षण लिइरहेको चिकित्सकका रूपमा मेरो उद्देश्य दसैँको खानपानमा अनावश्यक प्रतिबन्ध लगाउनु होइन । बरु स्वादसँगै स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिएर चाडपर्व मनाउन प्रेरित गर्नु हो।
दसैँको भोज र कलेजोको स्वास्थ्यबीच कस्तो सम्बन्ध छ?
कलेजो हाम्रो शरीरको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। यसले खानाबाट प्राप्त पोषक तत्त्वको प्रशोधन, ऊर्जा व्यवस्थापन र शरीरका विभिन्न रासायनिक प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ।
जब शरीरमा आवश्यकताभन्दा बढी ऊर्जा पुग्छ र विशेषगरी पेट वरिपरि बोसो जम्मा हुन थाल्छ, कलेजोमा पनि बोसो बढ्न सक्छ। शरीरले इन्सुलिनको प्रभावकारिताप्रति कम प्रतिक्रिया दिन थाल्दा रगतमा चिनी तथा बोसोको व्यवस्थापनमा समस्या आउन सक्छ। यस अवस्थालाई इन्सुलिन रेजिस्टेन्स भनिन्छ। यसले फ्याटी लिभर, मधुमेह र अन्य मेटाबोलिक समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ।
मेटाबोलिक समस्यासँग सम्बन्धित कलेजोमा बोसो जम्मा हुने अवस्थालाई अहिले मेटाबोलिक डिसफङ्सन एसोसिएटेड स्टियाटोटिक लिभर डिजिज (MASLD) भनिन्छ। मदिराले पनि कलेजोमा छुट्टै प्रकारको क्षति पुर्याउन सक्छ। कतिपय व्यक्तिमा मेटाबोलिक समस्या र मदिरा सेवन दुवैले कलेजोको क्षतिमा योगदान पुर्याउन सक्छन्।
चिन्ताको विषय के हो भने फ्याटी लिभर भएका धेरै व्यक्तिमा सुरुमा कुनै स्पष्ट लक्षण देखिँदैन । आफू स्वस्थ छु भन्ने लागे पनि कलेजोमा बोसो जम्मा भइरहेको हुन सक्छ। केही व्यक्तिमा समयसँगै कलेजोमा सूजन, फाइब्रोसिस र सिरोसिससम्म विकसित हुन सक्छ ।
यसको अर्थ दसैँमा केही दिन स्वादिला परिकार खाँदैमा फ्याटी लिभर हुन्छ भन्ने होइन । तर पहिलेदेखि नै बढी तौल, पेटमा बोसो, मधुमेह वा कोलेस्ट्रोलको समस्या भएका व्यक्तिले खानपान, मदिरा सेवन र शारीरिक गतिविधिमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
मासु खानुहोस्, तर मात्रा र पकाउने तरिकामा ध्यान दिनुहोस्
दसैँमा मासु नेपाली खानपानको प्रमुख हिस्सा हो । मासुमा शरीरलाई आवश्यक प्रोटिन र अन्य पोषक तत्त्व पाइन्छ। त्यसैले सबैले मासु पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ भन्ने छैन ।
तर मासुको प्रकार, मात्रा र पकाउने तरिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । धेरै बोसो भएको मासु, छाला, अत्यधिक तेलमा तारिएका परिकार र एकैपटक ठूलो मात्रामा मासु खाने बानी कम गर्नु राम्रो हुन्छ।
मासुसँगै सागसब्जी, सलाद, दाल र अन्य पौष्टिक परिकार पनि समावेश गर्नुहोस्। भात वा रोटीको मात्रा आफ्नो आवश्यकता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार मिलाउनुहोस्।
एउटै समयमा अत्यधिक मासु, भात, मिठाई र चिल्लो परिकार खाएर पेट भरिभराउ बनाउनुभन्दा सन्तुलित मात्रामा विभिन्न परिकारको स्वाद लिनु उपयुक्त हुन्छ।
याद राखौँ, दसैँमा सबै परिकार खान पाइन्छ, तर हरेक परिकार धेरै खानैपर्छ भन्ने छैन।
मदिरा: चाडपर्वको रमाइलो कि कलेजोमाथिको अतिरिक्त बोझ?
दसैँमा साथीभाइ र आफन्तसँग भेटघाट हुँदा कतिपयले मदिरा सेवन गर्ने गर्छन्। तर मदिरा कलेजोमा क्षति पुर्याउने महत्त्वपूर्ण कारक हो। यसले कलेजोमा बोसो जम्मा हुने समस्या, सूजन र दीर्घकालीन अवस्थामा सिरोसिससमेत निम्त्याउन सक्छ।
विशेषगरी पहिले नै फ्याटी लिभर, हेपाटाइटिस वा सिरोसिस भएका व्यक्तिका लागि मदिरा सेवन थप जोखिमपूर्ण हुन्छ। यस्ता व्यक्तिले मदिरा पूर्ण रूपमा त्याग्नु उचित हुन्छ। मदिराको कुनै पनि मात्रा सबैका लागि जोखिममुक्त हुन्छ भन्न सकिँदैन।
मदिरा सेवन गर्नु नै दसैँ मनाउने अनिवार्य तरिका होइन। परिवारसँग कुराकानी, साथीभाइसँगको भेटघाट, खेलकुद तथा सांस्कृतिक गतिविधिबाट पनि उत्तिकै खुसी प्राप्त गर्न सकिन्छ।
कलेजोमा क्षति पुग्दा सधैँ स्पष्ट लक्षण देखिन्छ भन्ने हुँदैन। त्यसैले लक्षण नदेखिएको आधारमा मदिराले कलेजोमा क्षति पुर्याएको छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन।
मिठाई, चिसो पेय पदार्थ र जङ्क फुडमा पनि ध्यान दिऔँ
दसैँमा मिठाई, सेलरोटी, विभिन्न खाजा र चिनी मिसाइएका चिसो पेय पदार्थको सेवन बढ्न सक्छ। यी परिकारको स्वाद लिनु गलत होइन। तर धेरै चिनी, अत्यधिक तेल र क्यालोरी भएका खानेकुरा बारम्बार सेवन गर्दा शरीरमा अतिरिक्त ऊर्जा जम्मा हुन सक्छ।
स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राख्दै निम्न बानी अपनाउन सकिन्छ:
- चिनी मिसाइएका पेय पदार्थको सट्टा पानी रोज्नुहोस्।
- मिठाईको स्वाद लिनुहोस्, तर मात्रा सन्तुलित राख्नुहोस्।
- घरमै तयार गरिएका ताजा परिकारलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।
- प्याकेटका खाजा र अत्यधिक प्रशोधित खानेकुराको सेवन सीमित गर्नुहोस्।
- पेट भरिसकेपछि थप खाने बानीबाट बच्नुहोस्।
दसैँमा स्वास्थ्य जोगाउने पाँच सरल उपाय
१. भोकअनुसार खानुहोस्, स्वादका लागि मात्र पेट नभरौँ।
सानो मात्राबाट खाना सुरु गर्नुहोस्। विभिन्न परिकारको स्वाद लिनुहोस्, तर पेट भरिएको महसुस भएपछि खान रोक्नुहोस्।
२. मासुसँगै तरकारी पनि खानुहोस्।
सन्तुलित भोजनमा प्रोटिन, सागसब्जी र आवश्यक मात्रामा अन्न समावेश गर्नुहोस्। यसले शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ।
३. मदिराबाट टाढा रहनुहोस्।
विशेषगरी कलेजो रोग भएका व्यक्तिले मदिरा पूर्ण रूपमा त्याग्नु उचित हुन्छ। मधुमेह वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले पनि चिकित्सकको सल्लाह पालना गर्नुपर्छ। मदिरा सेवन गरेपछि सवारीसाधन नचलाउनुहोस्।
४. खानापछि हिँड्ने बानी बसाल्नुहोस्।
आफन्तसँग भेटघाट गर्न जाँदा सम्भव भएसम्म पैदल हिँड्नुहोस्। दैनिक शारीरिक गतिविधि कायम राख्नुहोस् र लामो समयसम्म निष्क्रिय भएर नबस्नुहोस्।
५. दीर्घरोगको औषधि र नियमितता नछोड्नुहोस्।
मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले चाडपर्वका कारण औषधि सेवन, खानपानसम्बन्धी चिकित्सकीय सल्लाह र आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
फ्याटी लिभर छ भने दसैँ कसरी मनाउने?
फ्याटी लिभर पत्ता लागेको व्यक्तिले दसैँमा सबै खानेकुरा छोडेर बस्नुपर्ने होइन। तर आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था बुझेर खानपानमा सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।
यस्ता व्यक्तिका लागि केही महत्त्वपूर्ण उपाय छन्:
- बढी तौल भएमा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार क्रमशः तौल घटाउने।
- नियमित शारीरिक गतिविधि तथा व्यायाम गर्ने।
- मधुमेह र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा राख्ने।
- मदिरा त्याग्ने।
- आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षण र चिकित्सकीय निगरानी कायम राख्ने।
कलेजोका इन्जाइमको मात्रा सामान्य हुँदैमा कलेजो पूर्ण रूपमा स्वस्थ छ भन्ने सुनिश्चित हुँदैन । त्यसैले जोखिम भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आवश्यक परीक्षण गराउनु उचित हुन्छ।
यस दसैँमा एउटा स्वस्थ सङ्कल्प गरौँ
दसैँको वास्तविक अर्थ केवल धेरै खानु वा रमाइलो गर्नु मात्र होइन । परिवारसँग समय बिताउनु, सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिनु र जीवनका खुसीहरू साटासाट गर्नु पनि यस पर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
यस दसैँमा एउटा सानो सङ्कल्प गरौँ—मीठो खाऔँ, तर सन्तुलित मात्रामा; परिवारसँग रमाऔँ, तर आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता नगरौँ; र सम्भव भएसम्म सक्रिय जीवनशैली अपनाऔँ।
किनकि दसैँको वास्तविक खुसी थालमा कति मासु थियो भन्नेमा मात्र होइन, परिवारसँग स्वस्थ भएर बिताउन पाएका वर्षहरूमा पनि हुन्छ।
यस दसैँमा टीका र जमरासँगै स्वस्थ जीवनशैलीको सङ्कल्प पनि गरौँ। चाडपर्वको स्वाद लिऔँ, कलेजोको स्वास्थ्य जोगाऔँ।
डा. विशाल प्रताप शाह
