आइतबार घरघरमा घटस्थापना गरी बडादसैँको सुरुआत भइरहँदा कुनै समय गाउँबस्तीमा दसैँको आगमनको सन्देश दिने ढोल (नगरा) को आवाज सुनिन छाडेको छ । दसैँको नवरात्रभरि बिहान–साँझ घरदैलोमा ढोल बजाउने परम्परा हराउँदै जाँदा मधेसको सांस्कृतिक पहिचानसँगै राम (चमार) समुदायको पुख्र्यौली सीप र आम्दानीको स्रोतसमेत सङ्कटमा परेको छ ।
एक समय घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म गाउँबस्तीमा ढोल बजाउँदै हिँड्ने चलन थियो । ढोलको तालले दसैँ आएको सन्देश दिनुका साथै गाउँमा उत्साह र चहलपहल बढाउँथ्यो । बालबालिका ढोलको तालमा रमाउँथे भने स्थानीयवासीले ढोल बजाउनेलाई दक्षिणास्वरूप धान, चामल, दाल, आलु, तेल, नगद तथा लत्ताकपडा दिने गर्थे । यसरी सङ्कलन भएको अन्नपात र अन्य सामग्रीले राम समुदायका परिवारलाई वर्षभरि जीविकोपार्जन गर्न सहयोग पुग्ने गरेको थियो ।
स्थानीय ९० वर्षीय सीताबीप्रसाद साहका अनुसार पहिले दसैँमा ढोल बजाएर सङ्कलन गरिएको अन्नपात बोरामा भरेर गोरुगाडा वा साइकलमा घर लैजाने गरिन्थ्यो । “पहिले दसैँमा ढोल बजाएर धान, चामल, आलु र तेल जम्मा गर्दा परिवारलाई वर्षभरि खान पुग्थ्यो। अहिले त्यो चलन हराइसक्यो,” उहाँले भन्नुभयो ।
स्थानीयका अनुसार करिब दुई दशकयता दसैँमा ढोल बजाउने परम्परा कमजोर हुँदै गएको छ । दलित समुदायको अधिकार र आत्मसम्मानका पक्षमा भएका आन्दोलनपछि पुख्र्यौली पेसालाई निरन्तरता दिने विषयमा समुदायभित्रै फरक धारणा देखिन थालेको उनीहरूको भनाइ छ । ढोल बजाउने कामलाई कथित ‘अछुतो’ पेसाका रूपमा हेर्ने सामाजिक सोचको विरोध गर्ने क्रममा कतिपय स्थानमा यो परम्परा रोकिएको बताइएको छ ।
राजविराजका लक्ष्मण रामले यस वर्ष पनि दसैँमा ढोल बजाउने तयारी गरे पनि सामाजिक बहिष्कारको चेतावनीका कारण पछि हट्नुपरेको बताउनुभयो । उहाँका अनुसार जातीय अगुवाहरूले घरमै आएर ढोल बजाए सामाजिक बहिष्कार गर्ने चेतावनी दिएपछि परम्परालाई निरन्तरता दिन नसकिएको हो । “यसै कारण करिब दुई दशकदेखि दसैँमा ढोल बजाउन छाडेको छु,” उहाँले भन्नुभयो ।
सामाजिक विभेदबाट मुक्ति र सम्मानजनक जीवनको चाहना स्वाभाविक भए पनि परम्परागत पेसा छाड्नुपर्ने अवस्था आउँदा त्यसको विकल्पमा अर्को आम्दानीको स्रोत तयार हुन नसकेको स्थानीयको गुनासो छ । यसले सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतामा मात्र नभई समुदायको आर्थिक अवस्थामासमेत असर पारेको उनीहरूको भनाइ छ ।
आम्दानीको स्रोत गुम्दै
पहिले दसैँका १० दिन ढोल बजाएर प्राप्त हुने अन्न, नगद र अन्य सामग्रीले पाँच सदस्यीय परिवारको वर्षभरिको गर्जो टार्न सहयोग पुग्थ्यो। अहिले त्यो स्रोत बन्द भएपछि समुदायका परिवार वैकल्पिक रोजगारीको खोजीमा लाग्न बाध्य भएका छन् ।
राम समुदायका अगुवा मुनेश्वर रामका अनुसार नयाँ पुस्ता अध्ययन तथा रोजगारीका लागि कतार, मलेसिया र भारतलगायतका स्थानमा जान थालेपछि ढोल बजाउने सीप हस्तान्तरणको क्रमसमेत घटेको छ । पुरानो पुस्ता उमेरका कारण सक्रिय हुन नसक्ने र नयाँ पुस्ताले यो सीप नसिक्दा परम्पराको निरन्तरतामा चुनौती थपिएको उहाँले बताउनुभयो ।
सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने चुनौती
दसैँमा ढोल नबज्दा आम्दानीको स्रोत मात्र नभई पर्वसँग जोडिएको सांस्कृतिक रौनकसमेत हराउँदै गएको स्थानीय हरिया रामको भनाइ छ । उहाँले पहिले नवरात्रका बेला ढोलको आवाजसँगै गाउँमा दसैँको माहोल बन्ने गरेको स्मरण गर्नुभयो । अहिले पर्व मनाइए पनि ढोलको तालबिनाको दसैँले पुरानो सांस्कृतिक अनुभूति दिन नसकेको उहाँको भनाइ छ ।
मधेस प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य दिनेशकुमार यादवले ढोल बजाउने परम्परालाई कथित ‘अछुतो’ कामका रूपमा हेर्ने सोच त्यागेर सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा संरक्षण गर्नुपर्ने बताउनुभयो । राज्य तथा स्थानीय तहले सम्बन्धित समुदायको सम्मान सुनिश्चित गर्दै सांस्कृतिक प्रोत्साहन र आर्थिक सहयोगका कार्यक्रम ल्याउन सके परम्परालाई जोगाउन सकिने उहाँको सुझाव छ ।
दसैँको घटस्थापनासँगै गाउँबस्तीमा गुञ्जिनुपर्ने ढोलको आवाज हराउँदै जानु सांस्कृतिक परिवर्तनको विषय मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सीप र त्यसमा आश्रित परिवारको जीविकोपार्जनसँग पनि जोडिएको विषय हो । परम्पराको संरक्षणसँगै समुदायको आत्मसम्मान, सामाजिक समानता र वैकल्पिक रोजगारीलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र ढोल बजाउने परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन सकिने देखिन्छ ।
भिडियाे रिपाेर्ट
