तिहार नजिकिँदै गर्दा बजारमा फूलको माग र कारोबार बढ्न थालेको छ । स्वदेशमै फूलको उत्पादन विस्तार भइरहे पनि आयातमा निर्भरता कायमै रहँदा र बिक्रीस्थलको व्यवस्थापनमा अन्योल देखिँदा यस वर्ष पनि उपभोक्ताले फूलको अभाव र महँगो मूल्यको सामना गर्नुपर्ने हो कि भन्ने चिन्ता बढेको छ ।
अघिल्लो वर्ष तिहारमा सयपत्री फूलको माला अभाव भएपछि उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपरेको थियो । यस वर्ष करिब ४५ लाख माला व्यावसायिक रूपमा उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ। मखमली फूलमा नेपाल आत्मनिर्भर रहेको र सयपत्रीको आन्तरिक उत्पादनले पनि मागको ठूलो हिस्सा धान्न सक्ने अवस्था रहे पनि समयमै बजार व्यवस्थापन गर्न नसके अभाव र मूल्यवृद्धिको समस्या दोहोरिन सक्ने जोखिम छ ।
फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) का अनुसार हाल नेपालका ५४ जिल्लामा ३२५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा पुष्पखेती भइरहेको छ । नर्सरी, कट फ्लावर, थोक तथा खुद्रा बिक्री, खुला फूल उत्पादन र कृषि सामग्री आपूर्तिसहित एक हजार ४४५ भन्दा बढी व्यवसायी यस क्षेत्रमा संलग्न छन् । पुष्प व्यवसायमा ११ अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी रहेको तथा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा ६२ हजार ५०० भन्दा बढीले रोजगारी पाएको फ्यानको विवरणमा उल्लेख छ ।
पुष्प व्यवसायको वार्षिक कारोबार पनि बढ्दै गएको छ । आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा तीन अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ रहेको कारोबार चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा १६.९१ प्रतिशतले वृद्धि भई तीन अर्ब ९४ करोड रुपैयाँभन्दा बढी पुग्ने अनुमान गरिएको छ । सजावटी बोटबिरुवा, कट फ्लावर तथा सयपत्री र मखमली मालाको कारोबार यस क्षेत्रमा प्रमुख रहेको छ ।
तर, आन्तरिक उत्पादनको वार्षिक वृद्धिदर ७ देखि ९ प्रतिशतमा सीमित रहँदा माग र आपूर्तिमा १० देखि १५ प्रतिशतसम्म वृद्धि हुँदै आएको फ्यानले जनाएको छ । यसले पुष्पखेती विस्तारसँगै गुणस्तरीय बीउबिजन र मदर प्लान्टको सहज उपलब्धता तथा उत्पादन वृद्धिमा थप लगानी आवश्यक रहेको देखाउँछ ।
आयात दोब्बरभन्दा बढी, निर्यात घट्यो
पुष्प व्यवसायको कारोबार बढिरहे पनि आयातमाथिको निर्भरता भने घट्न सकेको छैन । भन्सार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा पुष्प तथा पुष्पजन्य वस्तुको आयात २६ करोड १३ लाख ७२ हजार रुपैयाँ पुगेको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा १२ करोड ७० लाख ८९ हजार रुपैयाँको आयात भएको थियो। यसअनुसार एक वर्षमा आयात १०५.६६ प्रतिशतले बढेको छ ।
यसको विपरीत, पुष्प तथा पुष्पजन्य वस्तुको निर्यात भने एक करोड १५ लाख ७८ हजार रुपैयाँमा सीमित भएको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४५.७९ प्रतिशत कम हो । आयातमा भएको उल्लेख्य वृद्धिले स्वदेशी उत्पादन विस्तार भइरहे पनि पुष्प व्यवसायमा आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धन चुनौतीपूर्ण रहेको देखाउँछ ।
फूलको मूल्य तोकियो, बिक्रीस्थलको टुंगो छैन
यस वर्ष तिहारका लागि एक मिटर लामो सयपत्री मालाको खुद्रा मूल्य अधिकतम १५० रुपैयाँ निर्धारण गरिएको छ भने मखमली मालाको मूल्य ८० देखि ९० रुपैयाँसम्म रहने बताइएको छ । मालाको लम्बाइ र गुणस्तरअनुसार मूल्य फरक पर्न सक्छ ।
फ्यानका महासचिव हीरामणि शर्माका अनुसार यस वर्ष तिहारका लागि करिब ४५ लाख माला व्यावसायिक रूपमा उत्पादन हुने अनुमान छ । मखमली फूलमा नेपाल आत्मनिर्भर रहेको र सयपत्रीको आन्तरिक उत्पादनले पनि मागको ठूलो हिस्सा धान्न सक्ने भएकाले उचित व्यवस्थापन भए फूलको अभाव नहुने उनको भनाइ छ ।
यद्यपि, काठमाडौं महानगरपालिकाले तिहारमा फूल बिक्री गर्ने स्थानको टुंगो लगाउन नसक्दा व्यवसायी अन्योलमा छन् । फूलको माग अत्यधिक हुने समयमा बिक्रीस्थल, आपूर्ति र मूल्य व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउन नसके स्वदेशी उत्पादन पर्याप्त भए पनि उपभोक्ताले सहज रूपमा फूलमाला नपाउने समस्या देखिन सक्छ ।
महानगरपालिकाका प्रवक्ता नवीन मानन्धरका अनुसार नगरप्रमुखको संयोजकत्वमा हुने बैठकबाट बिक्रीस्थलबारे निर्णय हुनुपर्ने भए पनि हालसम्म प्रक्रिया अघि बढेको छैन । व्यवसायीहरूले भने अघिल्लो वर्ष नै फूल बिक्री गर्ने स्थान तोक्ने विषयमा निर्णय भएको दाबी गर्दै यस वर्ष पर्याप्त समन्वय नभएको गुनासो गरेका छन् ।
गोदावरी फूल प्रदर्शनी कात्तिक १२ देखि
पुष्प व्यवसायको प्रवर्द्धन तथा नेपाली फूलको बजार विस्तार गर्ने उद्देश्यले फ्यानले १९औँ गोदावरी फूलको प्रतियोगितात्मक प्रदर्शनी आयोजना गर्ने भएको छ । ‘रोपेर फूल गोदावरी, सजाऔँ घरआँगन वरिपरि’ भन्ने नारासहित कात्तिक १२ देखि १६ गतेसम्म ललितपुरको जावलाखेल खेल मैदानमा प्रदर्शनी सञ्चालन हुनेछ ।
पाँच दिनसम्म चल्ने प्रदर्शनीमा ३९ हजारभन्दा बढी दर्शक सहभागी हुने र एक करोड ३० लाख रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार हुने आयोजकको अनुमान छ। प्रदर्शनीमा ८६ वटा स्टल रहनेछन् भने गोदावरीका नयाँ तथा पुराना प्रजातिसहित ४५० भन्दा बढी प्रकारका फूलबिरुवा प्रदर्शन तथा बिक्री गरिनेछ।
गोदावरी फूलका मिनिएचर, स्पाइडर, रिफ्लेक्स, इन्कर्भ र कट फ्लावर गरी पाँच विधामा प्रतिस्पर्धा गराइनेछ। यस वर्ष कट फ्लावरतर्फ उत्कृष्ट पुष्प सजावटको विधासमेत थप गरिएको छ । साथै, फूलबिरुवामा लाग्ने रोग तथा कीरासम्बन्धी समस्या समाधानका लागि विशेषज्ञसहितको प्लान्ट क्लिनिक पनि सञ्चालन गरिने आयोजकले जनाएको छ ।
फ्यानका अनुसार पुष्प प्रवर्द्धन नीति, २०६९ को प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुनु तथा बीउबिजन र मदर प्लान्ट आयातमा देखिने नीतिगत जटिलताले स्वदेशी उत्पादन प्रभावित भएको छ । गुणस्तरीय रोपण सामग्रीको उपलब्धता, आधुनिक प्रविधि, अनुसन्धान, बजार व्यवस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धनमा लगानी बढाउन सके नेपाली पुष्प व्यवसायलाई थप विस्तार गर्न सकिने व्यवसायीहरूको अपेक्षा छ ।
समग्रमा, तिहारमा फूलको माग बढ्दै जाँदा स्वदेशी उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने, बिक्रीस्थल समयमै तोक्ने र आपूर्ति व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउने चुनौती कायमै छ। उत्पादन बढ्नु मात्रै पर्याप्त नहुने भएकाले उपभोक्ताले उचित मूल्यमा सहजै फूल पाउने वातावरण बनाउन सम्बन्धित निकायको सक्रियता आवश्यक देखिन्छ ।
