काठमाडौँ । उखु उत्पादक किसानले चालु आर्थिक वर्षका लागि सरकारी अनुदानसहित उखुको मूल्य प्रतिक्विन्टल १ हजार २५ रुपैयाँ कायम गर्न सरकारसँग माग गरेका छन् । बढ्दो उत्पादन लागत, श्रम, मल, बीउ तथा ढुवानी खर्चलाई ध्यानमा राख्दै किसानले उखुको मूल्य बढाउनुपर्ने माग गरेका हुन् ।
मूल्यवृद्धि र चिनी उद्योगबाट पाउनुपर्ने बाँकी भुक्तानीका विषयमा सरकारसँग आगामी बिहीबार औपचारिक वार्ता गर्ने तयारी किसानले गरेका छन् । वार्तामा माग सम्बोधन नभए आन्दोलनका कार्यक्रम घोषणा गर्ने उखु उत्पादक किसान महासंघले चेतावनी दिएको छ।
महासंघका अध्यक्ष श्यामबाबु रायका अनुसार किसानले सरकारी अनुदानसहित प्रतिक्विन्टल १ हजार २५ रुपैयाँ उखुको मूल्य पाउनुपर्ने माग अघि सारेका छन् । गत वर्ष सरकारले प्रतिक्विन्टल ६२० रुपैयाँ मूल्य निर्धारण गरेको थियो। त्यसमा प्रतिक्विन्टल ७० रुपैयाँ प्रोत्साहन अनुदान थप हुँदा किसानले कुल ६९० रुपैयाँ पाएका थिए ।
तर बढ्दो उत्पादन लागतका कारण उक्त मूल्यले किसानको लगानीसमेत धान्न नसक्ने महासंघको भनाइ छ ।
अध्यक्ष रायले भारतको बजार मूल्य र उखुको रिकभरी प्रणालीको तुलनामा नेपालमा उत्पादन लागत बढी रहेको बताउँदै किसानले पनि उचित मूल्य पाउनुपर्ने बताए ।
उनले भने, “किसानले उत्पादनमा गरेको लगानी र बजारको अवस्थालाई आधार बनाएर उखुको मूल्य निर्धारण गर्नुपर्छ। चिनीको बजार मूल्यसमेत बढेको अवस्थामा किसानले पनि सोहीअनुसार उचित मूल्य पाउनुपर्छ। माग सम्बोधन नभए उद्योगमा गएर धर्ना बस्छौँ ।”
चिनी उद्योगबाट ५० करोडसम्म बक्यौता बाँकी
उखुको मूल्यवृद्धिसँगै किसानले चिनी उद्योगबाट पाउनुपर्ने बक्यौता रकम तत्काल भुक्तानी गर्नुपर्ने मागसमेत अघि सारेका छन् ।
महासंघका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा उखु खरिद गरेबापत अन्नपूर्ण चिनी मिलले करिब १६ देखि १७ करोड रुपैयाँ, महालक्ष्मी चिनी मिलले १२ देखि १३ करोड रुपैयाँ र बाबा बैजु चिनी मिलले करिब २० करोड रुपैयाँ किसानलाई भुक्तानी गर्न बाँकी छ ।
तीनवटै उद्योगबाट गरी करिब ४८ देखि ५० करोड रुपैयाँ किसानले पाउन बाँकी रहेको महासंघको दाबी छ ।
उखु बिक्री गरेपछि पनि समयमा भुक्तानी नपाउँदा किसानलाई आगामी खेतीका लागि आवश्यक लगानी जुटाउन समस्या भइरहेको अध्यक्ष रायले बताए। त्यसैले नयाँ मूल्य निर्धारणसँगै पुरानो बक्यौता रकमसमेत तत्काल भुक्तानी गराउनुपर्ने किसानको माग छ ।
सरकारले मूल्य निर्धारणको प्रक्रिया अघि बढायो
कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयले चालु आर्थिक वर्षको उखुको मूल्य निर्धारणका लागि किसान र चिनी उद्योगीसँग छलफल अघि बढाएको छ ।
मन्त्रालयका वरिष्ठ कृषि अर्थ विज्ञ तथा सूचना अधिकारी डा. मणिरत्न अर्यालका अनुसार किसान, उद्योगी र मन्त्रालयका प्रतिनिधिबीच प्रारम्भिक छलफल भइसकेको छ । दुवै पक्षका माग र समस्या फरक रहेकाले थप परामर्श गरेर यसै साता मूल्य निर्धारणको विषय टुंग्याउने प्रयास भइरहेको उनले बताए ।
उद्योगीहरूले भने चिनीको मूल्य नबढाई उखुको मूल्य मात्रै बढाउँदा उद्योग सञ्चालनमा आर्थिक भार थपिने तर्क गरेका छन् । चिनीको मूल्य निर्धारण वाणिज्यसम्बन्धी निकायबाट हुने भएकाले यस विषयमा आवश्यक समन्वय गर्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।
रिकभरीमा आधारित मूल्य निर्धारण प्रणाली लागू गर्ने तयारी
मन्त्रालयले आगामी वर्षदेखि उखुको मूल्य निर्धारणमा रिकभरीमा आधारित प्रणाली लागू गर्ने विषयमा समेत छलफल गरिरहेको छ ।
भारतमा एक क्विन्टल उखुबाट कति चिनी उत्पादन हुन्छ भन्ने आधारमा मूल्य निर्धारण गर्ने अभ्यास रहेको डा. अर्यालले बताए। भारतमा न्यूनतम १०.२५ प्रतिशत रिकभरीलाई आधार मानेर उखुको मूल्य तोकिने र रिकभरी बढ्दै जाँदा किसानले थप मूल्य पाउने व्यवस्था छ ।
नेपालमा भने उद्योगीहरूले उखुको रिकभरी दर सामान्यतया ७ देखि ८ प्रतिशत हाराहारीमा रहेको बताउँदै आएका छन् ।
डा. अर्यालका अनुसार नेपालमा पनि न्यूनतम रिकभरीका आधारमा आधार मूल्य निर्धारण गरी त्यसभन्दा बढी चिनी उत्पादन भएमा सोही अनुपातमा किसानलाई थप भुक्तानी दिने प्रणाली विकास गर्न सकिने विषयमा छलफल भइरहेको छ ।
यसका लागि किसान, सरकार र उद्योगीका प्रतिनिधि सम्मिलित संयन्त्र बनाएर खेतमै वैज्ञानिक उपकरणमार्फत रिकभरी परीक्षण गर्ने विकल्पबारे समेत छलफल भइरहेको उनले बताए ।
उद्योगमा उखु क्रसिङ भएपछि प्राप्त हुने वास्तविक उत्पादनका आधारमा पनि रिकभरीको औसत निकाल्न सकिने मन्त्रालयको भनाइ छ ।
उद्योगीहरू रिकभरीमा आधारित मूल्य निर्धारण प्रणालीप्रति सकारात्मक देखिए पनि किसानले यसको पारदर्शिता र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउन सक्ने मन्त्रालयको बुझाइ छ । त्यसैले किसानको प्रतिनिधित्व, सरकारी अनुगमन र वैज्ञानिक परीक्षण सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ ।
नेपालमा चिनीको मूल्य भारतीय बजारभन्दा दोब्बर
चिनीको बजार मूल्यसमेत उखुको मूल्य निर्धारणमा महत्वपूर्ण विषय बनेको छ ।
उपलब्ध विवरणअनुसार भारतीय बजारमा चिनी प्रतिकिलो ६५ भारतीय रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ । नेपालको तराई क्षेत्रमा प्रतिकिलो १३० रुपैयाँ र काठमाडौँमा १५० रुपैयाँसम्म बिक्री हुने गरेको उपभोक्ताको भनाइ छ ।
मन्त्रालयका अनुसार सरकारले तोकेको चिनीको मूल्य भने प्रतिकिलो करिब ९० रुपैयाँ रहेको छ ।
उखुको नयाँ मूल्य निर्धारण र पुरानो बक्यौता भुक्तानी दुवै विषय किसानका लागि महत्वपूर्ण बनेका छन् । आगामी बिहीबार हुने सरकार र किसानबीचको वार्तामा सहमति जुट्न नसके महासंघले आन्दोलनका कार्यक्रम सार्वजनिक गर्ने तयारी गरेको छ ।