भारतले आफ्नो ८०औँ स्वतन्त्रता दिवस मनाइरहँदा नेपाल र भारतबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धको एउटा महत्वपूर्ण पाटो पनि स्मरणीय बनेको छ । भारतको स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा नेपाली नेता, विद्यार्थी तथा सीमावर्ती क्षेत्रका सर्वसाधारणले समेत प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग गरेका थिए ।
भारतलगायत विश्वभर रहेका भारतीय नियोगहरूले विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरी स्वतन्त्रता दिवस मनाइरहेका छन् । नेपालस्थित भारतीय दूतावासले पनि विभिन्न कार्यक्रममार्फत दिवस मनाउँदै आएको छ । नेपालमा रहेका विभिन्न संघ–संस्थाले समेत यस अवसरमा कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन् ।
नेपालमा भारतको स्वतन्त्रता दिवस मनाउनुको एउटा प्रमुख ऐतिहासिक कारण भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा नेपालीको सहभागिता हो । तत्कालीन समयमा भारतमा अङ्ग्रेजविरुद्ध आन्दोलन चलिरहँदा नेपालका क्रान्तिकारी नेता, विद्यार्थी तथा सीमावर्ती क्षेत्रका सर्वसाधारणले भारतीय आन्दोलनकारीलाई आश्रय र सहयोग दिएका थिए ।
सप्तरीका पुराना नेता खुशीलाल मण्डलका अनुसार तराई–मधेशका धेरै गाउँमा भारतबाट भागेर आएका नेताहरूले आश्रय लिएका थिए। स्थानीय बासिन्दाले उनीहरूलाई बस्नका लागि ठाउँ दिनुका साथै आवश्यक सहयोगसमेत गर्ने गरेका थिए । त्यसबेला स्थापित भएको नेपाल–भारत जनस्तरको सम्बन्ध अहिले पनि निरन्तर गहिरिँदै गएको उनको भनाइ छ ।
भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा नेपाली नेताको सहभागिता
नेपाली कांग्रेसका नेता बीपी कोइराला, कम्युनिस्ट नेता मनमोहन अधिकारी, मातृकाप्रसाद कोइराला, डा. डिल्लीरमण रेग्मी, तुलसीमेहर श्रेष्ठ, जयमङ्गलप्रसाद सिंह, रामेश्वर सिंहलगायत नेपाली नेताहरूले भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा सहभागिता जनाएका थिए ।
नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइराला र पूर्वप्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारी भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका योद्धाका रूपमा विभिन्न ऐतिहासिक दस्तावेजमा उल्लेख छन् । आन्दोलनमा सहभागी भएको आरोपमा उनीहरूलाई ब्रिटिस सरकारले पक्राउ गरी हजारीबाग तथा पटनालगायतका जेलमा राखेको थियो ।
मातृकाप्रसाद कोइराला, डा. डिल्लीरमण रेग्मी र तुलसीमेहर श्रेष्ठलगायतका नेताहरूले पनि भारतका विभिन्न स्थानमा पुगेर महात्मा गान्धीले नेतृत्व गरेको आन्दोलनमा सहभागिता जनाएका थिए । नेपालमा राणा शासनको दबदबा रहेका बेला भारतमा निर्वासित जीवन बिताइरहेका नेपाली नेताहरू भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा समेत सक्रिय भएका थिए ।
भारतका बनारस, कोलकाता, पटना र लखनउमा अध्ययनरत नेपाली विद्यार्थीहरू पनि आन्दोलनमा सहभागी थिए। उनीहरूले पर्चा वितरण, प्रचारप्रसार तथा सभा–सम्मेलन आयोजना गर्ने काममा सहयोग गरेका थिए । साहित्यकार लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, धरणीधर कोइराला र मोतीराम भट्टलगायतले आफ्ना रचनामार्फत समेत भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनप्रति समर्थन जनाएका थिए ।
हनुमाननगर काण्ड
सन् १९४२ मा भारतमा ‘भारत छोडो’ आन्दोलन चर्किरहेका बेला थुप्रै भारतीय नेता पक्राउ परेका थिए । जयप्रकाश नारायण र राममनोहर लोहियासमेत हजारीबाग जेलमा बन्दी थिए । आन्दोलन चर्किएपछि उनीहरू जेलबाट भागेर नेपाल प्रवेश गरेका थिए ।
तत्कालीन राणा शासन ब्रिटिस शासनको पक्षमा रहेकाले नेपालमा समेत उनीहरूलाई लुक्न सहज थिएन । विभिन्न उपाय अपनाउँदै उनीहरू सप्तरीको बाटो हुँदै हनुमाननगर पुगेका थिए । त्यहाँ स्थानीय रामेश्वर सिंहले उनीहरूलाई आश्रय दिएको इतिहासमा उल्लेख छ ।
नेपालमा बसेर पनि जयप्रकाश नारायण र राममनोहर लोहियाले भारतमा जारी आन्दोलनका गतिविधि सञ्चालन गरिरहेका थिए । खुशीलाल मण्डलका अनुसार जयप्रकाश नारायणले नेपालमै आफ्नो पार्टीको सम्मेलनसमेत गरेका थिए, जसमा भारतका विभिन्न स्थानबाट नेताहरू सहभागी भएका थिए । पछि भारतीय नेताहरूलाई नेपालमै पक्राउ गरी हनुमाननगर जेलमा राखिएको थियो। सन् १९४३ मा रामेश्वर सिंहलगायतको सहयोगमा जेल तोडेर उनीहरूलाई भगाइएको बताइन्छ । उक्त घटनामा स्थानीय बासिन्दाले समेत सहयोग गरेको मण्डलको भनाइ छ ।
हनुमाननगर घटनाको राणाविरोधी आन्दोलनमा प्रभाव
हनुमाननगर घटनाले नेपालमा राणाविरोधी आन्दोलनलाई समेत प्रभाव पारेको इतिहासकार तथा जानकारहरूको भनाइ छ । भारतीय नेताहरूलाई आश्रय दिएको आरोपमा नेपालका थुप्रै नेता तथा सर्वसाधारण पक्राउ परेका थिए ।
जयप्रकाश नारायण र राममनोहर लोहियालगायतलाई आश्रय दिएको आरोपमा रामेश्वर सिंहलाई तत्कालीन सरकारले मुख्य अभियुक्त बनाएको थियो । पछि भारत सरकारको आग्रहमा उनलाई रिहा गरिएको बताइन्छ ।
भारतको स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा नेपालीहरूको योगदान सैनिक तहमा पनि देखिन्छ । ब्रिटिस भारतीय सेनामा रहेका गोर्खाली सैनिक दुर्गा मल्लले अङ्ग्रेज शासनविरुद्ध विद्रोह गर्दै सुभाषचन्द्र बोस नेतृत्वको भारतीय राष्ट्रिय सेनालाई साथ दिएका थिए । भारतको स्वतन्त्रताका लागि संघर्ष गर्ने क्रममा उनलाई ब्रिटिस सरकारले मृत्युदण्ड दिएको थियो । उनको योगदानको सम्मानस्वरूप भारतमा उनको स्मरण गरिएको छ ।
राणाविरोधी आन्दोलनमा भारतको सहयोग
भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलन र नेपालको राणाविरोधी आन्दोलनबीच पनि ऐतिहासिक सम्बन्ध रहेको जानकारहरू बताउँछन् । सन् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि नेपालमा राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनले समेत गति लिएको थियो ।
खुशীলाल मण्डलका अनुसार भारतीय नेताहरू जयप्रकाश नारायण र राममनोहर लोहियाले नेपाली कांग्रेसका नेता सुवर्णशमशेर राणालाई भारतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूसँग भेट गराएका थिए । नेपालमा राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनका विषयमा छलफल भए पनि नेहरूले सशस्त्र आन्दोलनका लागि सहयोग गर्न नसकिने बताएका थिए । त्यसपछि उनीहरूले तत्कालीन गृहमन्त्री सरदार वल्लभभाइ पटेलसँग भेट गरेको मण्डलको भनाइ छ । भारतबाट प्राप्त राजनीतिक तथा अन्य सहयोगले नेपालमा राणाविरोधी आन्दोलनलाई थप बल पुगेको उनको दाबी छ ।
भारतबाट सहयोग प्राप्त भएपछि नेपाली कांग्रेसले राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनलाई थप संगठित बनाएको इतिहासमा उल्लेख छ । यसै क्रममा नेपाली कांग्रेसका नेता तथा कार्यकर्ताले भारतमा निर्वासित जीवन बिताउँदै आन्दोलनका लागि आधार तयार गरेका थिए ।
दुई देशका आन्दोलनको ऐतिहासिक सम्बन्ध
भारतमा अङ्ग्रेज शासनविरुद्ध र नेपालमा राणा शासनविरुद्ध लगभग एउटै कालखण्डमा राजनीतिक आन्दोलन अघि बढेको थियो । दुवै देशका आन्दोलनमा एकअर्काका नेता तथा कार्यकर्ताले सहयोग गरेका कारण नेपाल–भारत सम्बन्धलाई ऐतिहासिक दृष्टिले विशेष महत्वका साथ हेर्ने गरिन्छ ।
पुराना पत्रकार सुकेश्वर पाठकका अनुसार सन् १९४७ जनवरीमा भारतको खालसा कलेजमा नेपाली कांग्रेसको स्थापना हुँदा भारत र नेपालको स्वतन्त्रताका लागि समान रूपमा संघर्ष गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको थियो । त्यतिबेला नेपालमा विद्यालय तथा उच्च शिक्षाका पर्याप्त अवसर नभएकाले धेरै नेपाली विद्यार्थी भारतका विभिन्न सहरमा अध्ययन गर्न जाने गरेका थिए । भारतमा हुने राजनीतिक आन्दोलन, सभा तथा सम्मेलनमा सहभागी भएका ती विद्यार्थीले नेपाल फर्किएपछि राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे ।
यसरी भारतको स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा नेपालीको सहभागिता र त्यसबाट नेपालमा विकसित राजनीतिक चेतनाले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई केवल छिमेकी सम्बन्धमा सीमित नराखी साझा ऐतिहासिक संघर्षसँग जोडेको देखिन्छ । भारतको स्वतन्त्रता दिवसका अवसरमा नेपालमा समेत त्यस योगदानको स्मरण हुने गरेको छ ।
