कहिलेकाहीँ मन अशान्त हुनु, कुनै घटनाका कारण तनावमा पर्नु वा भविष्यलाई लिएर चिन्ता लाग्नु सामान्य मानिन्छ। तर चिन्ता, तनाव वा उदासी लामो समयसम्म रहिरह्यो र त्यसले दैनिक जीवनमा असर पार्न थाल्यो भने त्यसलाई सामान्य अवस्था भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन ।
‘आजकल कुनै काम गर्न मन लाग्दैन’, ‘सधैँ तनाव हुन्छ’, ‘मानिसहरूसँग भेट्न मन लाग्दैन’ वा पहिले रमाइलो लाग्ने गतिविधिमा समेत रुचि हराउँदै गएको छ भने यस्ता परिवर्तन मानसिक स्वास्थ्यमा समस्या देखिएको संकेत हुन सक्छन् ।
मनोवैज्ञानिक डा. कोमलप्रीत कौरका अनुसार मानसिक स्वास्थ्यमा देखिने परिवर्तनलाई समयमै पहिचान गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी दुई साताभन्दा बढी समयसम्म उदासी, अत्यधिक चिन्ता, निद्रा वा खानपानमा परिवर्तन तथा सामाजिक गतिविधिबाट टाढिँदै जाने अवस्था देखिए विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्ने हुन सक्छ ।
कुन अवस्थामा विशेषज्ञको सहयोग आवश्यक पर्छ?
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या सबै व्यक्तिमा एउटै रूपमा देखिँदैन। तर लामो समयसम्म अत्यधिक चिन्ता भइरहनु, निद्रा धेरै वा कम हुनु, खानामा असामान्य परिवर्तन आउनु, लगातार तनावमा रहनु तथा परिवार र साथीभाइबाट अलग हुन थाल्नु भनेका ध्यान दिनुपर्ने संकेत हुन् ।
यसैगरी, पहिले खुसी दिने काममा समेत रुचि हराउँदै जानु महत्वपूर्ण संकेत हुन सक्छ। यस्ता परिवर्तनले पढाइ, रोजगारी, पारिवारिक सम्बन्ध वा सामाजिक जीवनमा असर पार्न थालेमा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको सहयोग लिनु आवश्यक हुन सक्छ ।
तनाव, एङ्जाइटी र डिप्रेसन एउटै होइन
तनाव प्रायः कुनै विशेष परिस्थिति वा घटनासँग सम्बन्धित हुन्छ। परिस्थितिमा सुधार आएपछि तनाव कम हुन सक्छ। तर एङ्जाइटी वा डिप्रेसनले व्यक्तिको सोच, भावना र दैनिक क्रियाकलापमा लामो समयसम्म असर पार्न सक्छ ।
भविष्यलाई लिएर अत्यधिक र नियन्त्रण गर्न कठिन हुने चिन्ता भइरहनु तथा त्यसका कारण दैनिक कामकाज प्रभावित हुनु एङ्जाइटीसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैले ‘सबैलाई तनाव हुन्छ’ भन्दै मानसिक स्वास्थ्यमा आएको गम्भीर परिवर्तनलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन ।
मनोवैज्ञानिक र मनोचिकित्सकबीच के फरक ?
मनोवैज्ञानिकले व्यक्तिको सोच, भावना र व्यवहारसँग सम्बन्धित समस्यामा परामर्श तथा विभिन्न मनोचिकित्सकीय विधिमार्फत सहयोग गर्छन् ।
मनोचिकित्सक भने चिकित्सक हुन्। आवश्यकताअनुसार उनीहरूले औषधिसहित उपचार गर्न सक्छन्। कतिपय अवस्थामा मनोवैज्ञानिक र मनोचिकित्सकले समन्वय गरेर पनि उपचार गर्ने गर्छन् ।
सामाजिक सञ्जालले पनि बढाउन सक्छ मानसिक दबाब
सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले पनि मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्ने डा. कौर बताउँछिन्। लगातार छोटा भिडियो, रिल्स र विभिन्न प्रकारका सामग्री हेर्दा एकपछि अर्को भावनात्मक तथा सूचनात्मक उत्तेजना प्राप्त भइरहन्छ ।
धेरै सामग्री एकैपटक उपभोग गर्दा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने, दिमागमा धेरै कुरा एकसाथ चलिरहने र ‘ब्रेन फग’ जस्तो अनुभव हुन सक्ने उनको भनाइ छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा समय र सीमाबारे सचेत हुनु आवश्यक हुन्छ ।
दैनिक बानीले मानसिक स्वास्थ्यमा पार्छ प्रभाव
मानसिक स्वास्थ्यका लागि दैनिक जीवनका सामान्य बानीमा ध्यान दिनु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। नियमित हिँडडुल वा व्यायाम, सन्तुलित खानपान, पर्याप्त आराम, ध्यान तथा गहिरो श्वासप्रश्वासको अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ ।
त्यस्तै, काम र व्यक्तिगत जीवनबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने मनोवैज्ञानिकहरूको सुझाव छ। कार्यस्थलको तनाव घरसम्म र घरको समस्या कार्यस्थलसम्म निरन्तर बोकेर हिँड्दा मानसिक दबाब थपिन सक्छ ।
महिलामा दोहोरो जिम्मेवारीको दबाब
घर, बालबालिका, रोजगारी तथा आर्थिक जिम्मेवारी एकैपटक सम्हाल्नुपर्ने अवस्थाले महिलामा मानसिक दबाब बढाउन सक्छ। कामकाजी महिलाले घरको जिम्मेवारी र घरमा रहेका महिलाले पारिवारिक भूमिकासँग जोडिएको तनाव अनुभव गर्न सक्ने अवस्था हुन्छ ।
त्यस्तै, लामो समय बालबालिकाको हेरचाहमा बिताएका महिलाका सन्तान आफ्नै जीवनमा व्यस्त भएपछि एक्लोपन वा आफू अब आवश्यक नरहेको जस्तो नकारात्मक भावना विकास हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा परिवारको साथ, सामाजिक सम्बन्ध र आवश्यक परे विशेषज्ञको परामर्श महत्वपूर्ण हुन्छ।
बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा अभिभावकको भूमिका
बालबालिकाको भावनात्मक विकासमा अभिभावकको व्यवहारको ठूलो प्रभाव हुन्छ । उनीहरूलाई अरूसँग तुलना गर्नुको सट्टा प्रयासको प्रशंसा गर्न आवश्यक हुन्छ।
‘तिमी अल्छी छौ’, ‘तिमी असफल हुन्छौ’ वा ‘तिमी खराब छौ’ जस्ता नकारात्मक शब्दले बालबालिकाको आत्मविश्वासमा असर पार्न सक्छ। गल्ती हुँदा बच्चालाई नै खराब भन्नुभन्दा उसको व्यवहार वा काम गलत भएको कुरा बुझाउनु उपयुक्त हुन्छ ।
अभिभावकले बालबालिकासँग पर्याप्त समय बिताउने, कुराकानी गर्ने र उनीहरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। बच्चाले आफ्ना समस्या वा भावना खुलेर व्यक्त गर्न सक्ने सुरक्षित पारिवारिक वातावरण मानसिक स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ।
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या उपचारयोग्य छन्
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या देखिँदैमा व्यक्ति जीवनभर त्यही अवस्थामा रहन्छ भन्ने हुँदैन। समस्याको प्रकृति र आवश्यकताअनुसार परामर्श, मनोचिकित्सा तथा औषधिसहितका उपचारबाट सहयोग लिन सकिन्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा समस्या लुकाएर राख्नुको सट्टा समयमै पहिचान गर्नु हो। मानसिक स्वास्थ्यमा आएको परिवर्तनले दैनिक जीवन, काम, सम्बन्ध वा आफ्नो हेरचाहमा असर पार्न थालेमा विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ।
मन खराब हुनु कमजोरी होइन। मानसिक स्वास्थ्य पनि शारीरिक स्वास्थ्यजत्तिकै महत्वपूर्ण भएकाले समस्या देखिँदा सहयोग माग्नु उपचारतर्फको महत्वपूर्ण कदम हुन सक्छ।
