अमेरिकामा सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ मा भएको आतंकवादी हमलाको २५ वर्ष पुग्न लाग्दा पनि घटनासँग जोडिएका विभिन्न षड्यन्त्रका सिद्धान्त सामाजिक सञ्जाल र इन्टरनेटमा फैलिने क्रम रोकिएको छैन। युट्युब तथा अन्य सामाजिक सञ्जालमा ‘९र११ कन्स्पिरेसी थियरीज’ खोज्दा घटनाको आधिकारिक विवरणमाथि प्रश्न उठाउनेदेखि अमेरिकी सरकार, गुप्तचर निकाय, ‘डीप स्टेट’ तथा इजरायललाई समेत घटनासँग जोड्ने विभिन्न दाबी भेटिन्छन्। यस्ता दाबीमध्ये धेरैका लागि विश्वसनीय प्रमाण भने प्रस्तुत गरिएको छैन।
सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ मा अपहरण गरिएका विमानहरू न्युयोर्कस्थित वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरका दुई टावर तथा पेन्टागनमा ठोक्काइएका थिए। अर्को विमान पेन्सिलभेनियामा दुर्घटनाग्रस्त भएको थियो। घटनामा करिब ३ हजार मानिसको मृत्यु भएको थियो। घटनापछि अमेरिकी सरकार र आधिकारिक अनुसन्धानको निष्कर्षमाथि प्रश्न उठाउँदै विभिन्न वैकल्पिक व्याख्या सार्वजनिक हुन थाले। प्रत्यक्ष टेलिभिजन प्रसारणमार्फत संसारभरका मानिसले हमला र त्यसपछिका घटनाक्रम देखेकाले यसले व्यापक भय, अनिश्चितता र अनेकौँ प्रश्न जन्माएको नटिङहम विश्वविद्यालयका राजनीतिक सिद्धान्तका प्राध्यापक ह्युग ड्रोशोनको विश्लेषण छ।
सरकारी निर्णयले बढायो अविश्वास
९र११ पछि अमेरिकाले लिएका सैन्य तथा राजनीतिक निर्णयले पनि सरकारप्रतिको अविश्वास बढाउन भूमिका खेले। हमलाको एक महिनाभन्दा कम समयपछि अमेरिकाले अफगानिस्तानमा सैन्य कारबाही सुरु गरेको थियो। त्यसपछि सन् २००३ मा इराकमाथि अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनले आक्रमण गर्दा तत्कालीन राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनसँग ‘विनाशकारी हतियार’ रहेको दाबी गरिएको थियो। तर पछि इराकमा त्यस्ता हतियार फेला परेनन्। विश्लेषकहरूका अनुसार सरकारी दाबी गलत साबित भएका घटनाले नागरिकको एक हिस्सामा सरकार र आधिकारिक सूचनाप्रति अविश्वास बढायो। यही अविश्वासले ९र११ जस्ता घटनाबारे वैकल्पिक तथा षड्यन्त्रपूर्ण व्याख्याका लागि वातावरण तयार गरेको मानिन्छ।
इन्टरनेटले दाबीलाई दियो नयाँ गति
९र११ भएको समयमै २४ घण्टे टेलिभिजन समाचार र इन्टरनेटको प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको थियो। घटनाको प्रत्यक्ष प्रसारणले मानिसलाई तत्काल प्रतिक्रिया जनाउने अवसर दियो भने इन्टरनेटले आफ्ना वैकल्पिक व्याख्या सार्वजनिक गर्ने नयाँ माध्यम उपलब्ध गरायो। पछि युट्युबको विस्तारसँगै ९र११ सम्बन्धी षड्यन्त्रका सिद्धान्त अझ ठूलो दर्शकसम्म पुगे। ‘लुज चेन्ज’ जस्ता भिडियोहरूले अमेरिकी सरकारका केही तत्वले हमला गराएको वा हुन दिएको दाबीलाई लोकप्रिय बनाउन भूमिका खेले। वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरका टावरहरू विमानको ठक्कर र त्यसपछिको आगलागीका कारण नभई ‘नियन्त्रित विस्फोट’मार्फत भत्काइएको दाबी पनि इन्टरनेटमा व्यापक रूपमा फैलियो। यस्ता दाबीलाई आधिकारिक अनुसन्धान र भवन संरचनासम्बन्धी विशेषज्ञहरूको निष्कर्षले समर्थन गर्दैन। सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदमले विवादास्पद तथा भावनात्मक सामग्रीलाई तीव्र रूपमा फैलाउन सक्ने भएकाले यस्ता पुराना दाबी नयाँ पुस्तासम्म समेत पुगिरहेका छन्।
षड्यन्त्रबाट राजनीतिक बहससम्म
सन् २०१६ आसपास अमेरिकामा षड्यन्त्रका सिद्धान्त र राजनीतिक बहसबीचको सम्बन्ध अझ स्पष्ट देखिन थाल्यो। यही अवधिमा ‘पोस्ट–ट्रुथ’ शब्द व्यापक राजनीतिक चर्चामा आएको थियो। डोनाल्ड ट्रम्पको राजनीतिक उदयका क्रममा तत्कालीन राष्ट्रपति बाराक ओबामाको जन्मस्थलसम्बन्धी गलत दाबीसमेत चर्चामा आएको थियो। राष्ट्रपति बनेपछि ट्रम्पले आफूविरुद्ध ‘डीप स्टेट’ सक्रिय रहेको दाबी गरे भने क्यूएननसँग जोडिएका विभिन्न षड्यन्त्रपूर्ण दाबी पनि उनका समर्थकहरूमाझ फैलिएका थिए। सन् २०२० को अमेरिकी राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा व्यापक धाँधली भएको दाबी पनि प्रमाणको अभावका बाबजुद फैलियो। त्यसैको राजनीतिक पृष्ठभूमिमा सन् २०२१ जनवरी ६ मा ट्रम्प समर्थकहरूको भीडले अमेरिकी संसद् भवनमा आक्रमण गरेको थियो।
विश्लेषक ड्रोशोनका अनुसार इन्टरनेटमा फैलिएका षड्यन्त्रका दाबी राजनीतिक शक्तिको उच्च तहबाट समेत दोहोरिन थालेपछि तिनको प्रभाव केवल सामाजिक सञ्जालमा सीमित नरहने देखिएको छ।
२५ वर्षपछि फेरि ९र११ बहस
९र११ को २५औँ वार्षिकी नजिकिँदै गर्दा घटनासँग जोडिएका केही पुराना दाबी पुनः चर्चामा आएका छन्। ट्रम्पले हालै ९र११ स्मृति कार्यक्रममा आफू घटनास्थल पुगेको र नजिकैको भवन भत्किन सक्ने डरका कारण दुई अग्ला दमकलकर्मीले आफूलाई त्यहाँबाट बाहिर निकालेको दाबी गरेका छन्। यसअघि सन् २०१५ मा उनले न्युजर्सीमा हजारौँ मानिसले वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर ध्वस्त भएकोमा खुसी मनाएको देखेको दाबी गरेका थिए। उक्त दाबीलाई पुष्टि गर्ने विश्वसनीय प्रमाण भने सार्वजनिक भएको छैन। अमेरिकी दक्षिणपन्थी राजनीतिक तथा सञ्चार वृत्तका केही प्रभावशाली व्यक्तिहरूले पनि ९र११ सम्बन्धी आधिकारिक विवरणमाथि प्रश्न उठाउँदै आएका छन्। मार्जोरी टेलर ग्रिनले पेन्टागनमा विमान ठोक्किएको विषयमा प्रश्न उठाएकी थिइन् भने पछि आफू गलत भएको स्वीकार गरेकी थिइन्। दक्षिणपन्थी अभियन्ता लाउरा लुमर तथा सञ्चारकर्मी एलेक्स जोन्सले पनि ९र११ सम्बन्धी विभिन्न षड्यन्त्रपूर्ण दाबी सार्वजनिक गरेका छन्। जोन्सले वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरका टावरहरू नियन्त्रित विस्फोटबाट ध्वस्त पारिएको दाबी लामो समयदेखि गर्दै आएका छन्। सञ्चारकर्मी टकर कार्लसनले समेत वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरका टावरहरू भत्किनुको आधिकारिक व्याख्यामाथि प्रश्न उठाएका छन्।
इजरायललाई जोड्ने दाबी पनि फैलिँदै
पछिल्लो समय ९र११ लाई इजरायलसँग जोड्ने दाबीसमेत सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका छन्। केही व्यक्तिले इजरायलले हमलाबारे पूर्वसूचना पाएको वा घटनाबारे जानकारी लुकाएको दाबी गर्दै आएका छन्। तर यस्ता दाबीलाई पुष्टि गर्ने विश्वसनीय प्रमाण उपलब्ध छैन। विश्लेषकहरूका अनुसार गाजामा जारी युद्ध र इजरायललाई अमेरिकाले दिएको समर्थनप्रति बढेको असन्तुष्टिले समेत ९र११ सम्बन्धी पुराना षड्यन्त्रका सिद्धान्तलाई नयाँ राजनीतिक सन्दर्भमा पुनः चर्चामा ल्याउन भूमिका खेलेको देखिन्छ।
किन टिकिरहेका छन् षड्यन्त्रका सिद्धान्त
विशेषज्ञहरूका अनुसार षड्यन्त्रका सिद्धान्त नयाँ घटना होइनन्। ठूलो संकट, भय, अनिश्चितता र संस्थाप्रतिको अविश्वास भएका बेला मानिसहरू जटिल घटनाको सरल वा वैकल्पिक व्याख्या खोज्न सक्छन्। ९र११ जस्तो विश्वव्यापी प्रभाव पारेको घटनामा प्रत्यक्ष प्रसारण, सरकारी निर्णयमाथिको अविश्वास र त्यसपछिको युद्धले यस्ता प्रश्नका लागि लामो समयसम्म ठाउँ बनाइराख्यो। त्यसमा सामाजिक सञ्जाल र भिडियो प्लेटफर्म थपिएपछि पुराना दाबीलाई नयाँ दर्शकसम्म पुर्याउन झन् सजिलो भएको छ।
ड्रोशोनका अनुसार यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष राजनीतिक र सञ्चार क्षेत्रका प्रभावशाली व्यक्तिहरूले समेत षड्यन्त्रपूर्ण दाबी दोहोर्याउनु हो। यसले त्यस्ता दाबीलाई सामान्य सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको बहसबाट निकालेर मूलधारको राजनीतिक बहससम्म पुर्याउन सक्छ।
यसरी ९ ११ भएको २५ वर्षपछि पनि त्यससँग जोडिएका षड्यन्त्रका सिद्धान्त हराउनुको सट्टा नयाँ माध्यम, नयाँ राजनीतिक सन्दर्भ र पुरानो अविश्वाससँग जोडिँदै फेरि–फेरि सार्वजनिक बहसमा आउने गरेका छन्।
