नेपाल सरकारले पहाडि तथा मधेशी दलित समुदायको आधिकारिक परिभाषा तय गर्दै उनीहरूले प्रयोग गर्ने थरहरूको विस्तृत सूचीकरण गरी राजपत्रमा प्रकाशित गरेको छ ।
राजपत्रमा दलित समुदायलाई मुख्यतया पहाडी दलित र मधेशी दलित गरी दुई भागमा वर्गीकरण गरी उनीहरूले प्रयोग गर्ने थर तथा उपथरहरूको विस्तृत सूची समावेश गरिएको छ । राष्ट्रिय दलित आयोगको सिफारिस बमोजिम मन्त्रिपरिषद्को बैठकले दलित समुदायको परिभाषा र थर सूचीकरण सम्बन्धी विवरण स्वीकृत गरेको थियो । त्यसलाई महिला, बालबालिका, लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक र सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले राजपत्रमा प्रकाशन गरेको हो ।
प्रकाशन गरिएको सो सूचीमा केही त्रुटिप्रति आपति जनाइएको छ । नागवंशी थरलाई मधेशी दलिततर्फ चमार जातिमा राखिएकोप्रति पत्रकार उपेन्द्रभगत नागवंशीले आपति जनाएको हो । उनले भने आफूको वंशज नागजातिको रहेकामा नयाँ सूचीमा चमार जातिमा राखिनु गलत हो । हुनत सरकारले राजपत्रमार्फत दलित समुदायको स्पष्ट परिभाषा सार्वजनिक गरेको छ । जसमा भनिएको छ – ‘विगतमा वर्णाश्रम व्यवस्थाका आधारमा अछुतको व्यवहार गरिएका, आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक–सांस्कृतिक, शैक्षिक, रोजगारी लगायत राज्यको समग्र क्षेत्रबाट उत्पीडन, अपमान, बहिष्करणमा पारिएका, श्रम, सीप र कलाका माध्यमबाट राज्य निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएका ऐतिहासिक श्रमजीवी समुदाय सम्झनुपर्दछ ।’
पहाडी दलित समुदायका पहाडी दलित अन्तर्गत विभिन्न ७ वटा प्रमुख समुदाय र गैरदलितसँग मिल्ने थरहरू सूचीकृत छन् । विश्वकर्मा समुदायतर्फ कामी, लोहार, सुनार, टमटा, गदाल, वड, बर्देवा, रसाइली, विश्वकर्मा, पोर्तेल, दियाली लगायत ३४८ थरहरू । परियार समुदायतर्फ दमाई, दर्जी, सूचिकार, नगर्ची, तिरुवा, बैज, सुन्दास, परियार लगायत २७१ थरहरू । मिजार समुदायमा सार्की, चमार, रोक्का, तोलाङ्गे, भुल, मंगराती, गोतामे लगायत २२९ थरहरू र वादी समुदायका नेपाली, बैकार, भाट, रावल, वैश्य, बादी लगायत ३७ थरहरू राखिएका छन् । यस्तै गन्धर्व समुदायका गायन, गायक, कालोपौडेल, मेघनाथ, सुर, रसाइली लगायत १६ थरहरू, च्यामे समुदायः कुचिकार, च्यामेखल, च्यामे, सुइफर, पोडे समुदायका जलारी, जालनधर, देउला, पुजारी, पोडे ।
पहाडी दलितले प्रयोग गर्ने गैर–दलितसँग मिल्ने थरहरू खड्का, अधिकारी, थापा, पाण्डे, खनाल, शर्मा, दाहाल, पोखरेल लगायतका २१४ वटा थरहरूलाई पनि स्पष्टताका लागि अलग्गै सूचीकृत गरिएको छ । यता मधेशी दलित समुदायतर्फ मधेशी दलित अन्तर्गत २१ वटा विभिन्न जातिरसमुदाय र तिनले प्रयोग गर्ने थरहरू समेटिएको छ । प्रमुख समुदायहरू चमार, मुसहर, दुसाध (पासवान), तत्मा, खत्वे, धोबी, बाँतर, कोरी, डोम, खटिक, नटुवा, ढाँढी, चिडिमार, ककैहिया, कलर, धन्कार, पासी, मेस्तर, सरभङ्ग, उराँव जातिलाई समेटेको छ । मधेशी दलितले प्रयोग गर्ने तर गैर– दलितसँग समेत मिल्ने गौतम, चौधरी, यादव, मण्डल, महतो, सिंह, राय, दास लगायतका ४२ वटा थरहरूलाई पनि वर्गीकरण गरी प्रस्ट पारिएको छ ।
राज्यबाट दलित समुदायका लागि प्रदान गरिने आरक्षण, छात्रवृत्ति, सामाजिक सुरक्षा भत्ता तथा अन्य लक्षित सेवा–सुविधा प्राप्त गर्न थर र पहिचानलाई लिएर विगतमा हुँदै आएको अन्योल चिर्न यो सूचीकरणले महत्त् वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास गरिएको छ । गैर–दलितसँग थर जुधेर सुविधा पाउनबाट वञ्चित हुने तथा नक्कली दलित बनेर सुविधा लिने प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न समेत यसले सघाउ पु¥याउने विश्वास गरिएको छ । मन्त्रालयका सचिव कृष्णबहादुर राउतको आदेशानुसार यो सूचना राजपत्रमा प्रमाणित गरी लागू गरिएको हो ।
भिडियाे रिपाेर्ट
