सरकारी अस्पतालमा रेबिजविरुद्ध दिइने एन्टी रेबिज भ्याक्सिन (एआरभी) को अभाव हुँदा बिरामी समस्यामा परेका छन् । स्याल तथा कुकुरको टोकाइका घटना बढ्दै गए पनि अस्पतालमा रेबिजविरुद्धको खोप अभाव हुँदा पीडितहरू निजी स्वास्थ्य संस्थामा महँगो शुल्क तिरेर उपचार गराउन बाध्य भएका छन् ।
नेपालले सन् २०३० सम्ममा कुकुरको टोकाइबाट हुने रेबिज उन्मूलन गर्ने लक्ष्य लिएको छ । तर, सरकारी स्वास्थ्य संस्थामै एआरभी खोपको अभाव हुँदा विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर बिरामीलाई थप आर्थिक भार परेको छ ।
गत साता बिहान बजारबाट दूध किनेर घर फर्कंदै गरेका बर्दिबास नगरपालिका–२ का ७२ वर्षीय नीलप्रसाद गौतमलाई बर्दिबास–जलेश्वर सडकखण्डमा सेतो रङको भुस्याहा कुकुरले दाहिने खुट्टामा टोक्यो । केही बेरमै बर्दिबास कबाट बिस्कुट किनेर फर्किरहेकी वडा नं। १ की बालिका विनिता श्रेष्ठलाई पनि सोही कुकुरले टोकेको थियो ।
स्थानीयका अनुसार यसबिच सोही कुकुरले दर्जनभन्दा बढीलाई टोकेको छ । कुकुर अझै नियन्त्रणमा नआएकाले पीडितको सङ्ख्या थप बढ्न सक्ने स्थानीयको भनाइ छ ।
घटनापछि बर्दिबास अस्पताल पुग्नुभएका गौतमले त्यहाँ एआरभी खोप नपाएपछि निजी स्वास्थ्य संस्था शुभ स्वस्तिक अस्पतालमा शुल्क तिरेर खोप लगाएको बताउनुभयो । उहाँजस्तै बर्दिबास क्षेत्रका ५० जनाभन्दा बढी कुकुरको टोकाइका पीडित अहिले निजी स्वास्थ्य संस्था तथा क्लिनिकमा चर्को शुल्क तिरेर खोप लगाउन बाध्य भएका छन् ।
बर्दिबास अस्पतालको अभिलेखअनुसार रेबिजविरुद्धको खोप लगाउन आउने बिरामीको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ । प्रदेश स्वास्थ्य आपूर्ति तथा व्यवस्थापन केन्द्र, जनकपुरले मागअनुसारको आपूर्ति नगर्दा भदौदेखि नै खोप सकिएको अस्पतालले जनाएको छ ।
अस्पतालको खोप शाखाका प्रमुख अर्जुन साहका अनुसार बर्दिबास अस्पतालमा रेबिजविरुद्धको खोप लगाउन वर्षमा करिब तीन हजार बिरामी आउने गर्छन् । एक जना बिरामीलाई सामान्यतया तीन डोज आवश्यक पर्ने भएकाले मागअनुसार खोप उपलब्ध नहुँदा समस्या भएको उहाँले बताउनुभयो ।
खोपको चरम अभाव भएपछि बर्दिबास नगरपालिकाले अस्पताललाई १०० भाइल एआरभी सहयोग गरेको थियो । बिरामीको बढ्दो चापका कारण उक्त खोप पनि केही दिनमै सकिएको साहले बताउनुभयो ।
चालु आर्थिक वर्ष २०८३र८४ को साउन र भदौमा मात्रै बर्दिबास अस्पतालमा कुकुर, स्याल, बिरालो र बाँदरले टोकेका ३५३ जना बिरामी उपचारका लागि आएका थिए । उनीहरूका लागि ५३० डोज एआरभी आवश्यक थियो । तर, स्वास्थ्य आपूर्ति तथा व्यवस्थापन केन्द्रले दुई महिनामा जम्मा २४० भाइल एआरभी उपलब्ध गराएको थियो ।
साहले भन्नुभयो, “साउन र भदौमा आएका बिरामी धान्नका लागि नै ११३ भाइल औषधि कम भयो । असोज ९ गतेसम्म रेबिजविरुद्धको सुई लगाउने ४० जना पुगिसकेका छन् । थप औषधि आएको छैन । यसले बिरामीलाई समस्या परेको छ ।”
बर्दिबास अस्पतालका मेडिकल सुपरिटेन्डेन्ट डा। रितेश घिमिरेले रेबिज प्राणघातक रोग भएकाले जोखिममा परेका व्यक्तिले सकेसम्म छिटो खोप लगाउनुपर्ने बताउनुभयो ।
डा। घिमिरेले भन्नुभयो, “रेबिजबाट बचाउने एआरभी एक मात्र उपाय हो । खोप लगाउन ढिलो गर्दा रेबिजको सङ्क्रमण केन्द्रीय स्नायु प्रणालीमा फैलियो भने यसको कुनै उपचार छैन । यस्तो अवस्थामा खोप अभाव हुनु दुर्भाग्यपूर्ण हो ।”
मधेश प्रदेशका स्वास्थ्य सचिव डा। प्रमोदकुमार यादवका अनुसार महोत्तरीमा मात्र नभई प्रदेशभर नै रेबिजविरुद्धको खोप अभाव छ । उहाँका अनुसार मधेस प्रदेशमा वार्षिक ५० हजारभन्दा बढी एआरभी खोप आवश्यक पर्छ । तर, टेकुस्थित इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण शाखाबाट बढीमा १५ देखि २० हजार डोज मात्र आपूर्ति हुने गरेको उहाँको भनाइ छ ।
“हामीले आपूर्ति बढाउन टेकुलाई आग्रह गर्दै आएका छौँ,” स्वास्थ्य सचिव यादवले भन्नुभयो, “अर्कोतिर जनस्वास्थ्यलाई दृष्टिगत गर्दै मधेस सरकारले चालु आवमा खोप खरिदका लागि एक करोड रुपियाँ बजेट छुट्याएको छ । ठेक्का प्रक्रियामार्फत रेबिज तथा सर्पदंशको खोपको आपूर्ति सहज बनाउने प्रयास भइरहेको छ ।”
