आज बिहान (फेब्रुअरी २८, २०२६) जब तेहरानको आकाशमा इजरायली र अमेरिकी क्षेप्यास्त्रहरूको वर्षा भयो, त्यसले मात्र सैन्य आक्रमणको संकेत दिएन; दशकौँदेखि सल्किएको मध्यपूर्वको आगो अझ फैलिएको स्पष्ट गरायो । इजरायल र अमेरिकाको संयुक्त सैन्य अभियान ‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ ले इरानको सत्ता र सैन्य संरचनालाई झक्झकाइदिएको छ । तर यो बिन्दुमा आइपुग्न मध्यपूर्वले लगभग आठ दशक लामो रक्तरञ्जित इतिहास पार गरेको छ ।
✴️ मित्रताको इतिहास (१९४८–१९७८)
सन् १९४८ मा इजरायलको स्थापना हुँदा उक्त क्षेत्रको राजनीतिक नक्शा पूर्ण रूपमा फरक थियो । तत्कालीन पहलवी राजवंश भएको इरानले इजरायललाई मान्यता दिने दोस्रो मुस्लिम राष्ट्रको रूपमा भूमिका निभायो ।
सन् १९५० देखि १९७९ सम्म यी दुई देशबीच घनिष्ठ आर्थिक तथा सैन्य सम्बन्ध रह्यो । इरानले इजरायललाई तेल बेच्थ्यो र इजरायलले इरानलाई कृषि तथा सैन्य प्रविधिमा सहयोग गर्यो ।
🛑 इस्लामिक क्रान्ति (१९७९) र सम्बन्धको विघटन
तर सन् १९७९ को ‘इस्लामिक क्रान्ति’ ले सबै कुरा बदलिदियो । दशकौँ कायम पहलवी राजतन्त्रले गर्दा देशभर असन्तुष्टि फैलिईसकेको थियो । शाह मोहम्मद रेजा पहलवीले सरकारी दमन, साभाक गोप्य पुलिस र सामाजिक असमानताका कारण जनआक्रोश बढ्दै गयो ।
यसै क्रान्तिमा राजा देश छोडेर भागे र आयतोल्लाह अली खामेनीको नेतृत्वमा इरान इस्लामिक गणतन्त्रको रूपमा पुनःस्थापित भयो । यसले अमेरिकाप्रतिको झुकाव हटाइयो र इजरायलसँगको सबै सम्बन्ध तोडिदियो । इरानले इजरायललाई ‘सानो सैतान’ र अमेरिकालाई ‘ठूलो सैतान’ को संज्ञा दियो; यहीँबाट मध्यपूर्वको सबैभन्दा लामो तथा खतरनाक ‘प्रोक्सी युद्ध’ सुरु भयो ।
⚔️ छायाँ युद्ध र ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’
सन् १९८० को दशकदेखि इरानले लेबनानमा हिजबुल्लाह, गाजामा हमास र यमनमा हुथी विद्रोहीहरूलाई सैन्य तथा आर्थिक सहयोग गर्यो ।
तर इजरायलले यसको बाबजुद पनि इरानको आणविक तथा वैज्ञानिक लक्ष्यहरूलाई निशाना बनाउँदै छायाँ युद्ध जारी राख्यो; जसमा साइबर आक्रमण (जस्तै: स्टक्सनेट) र लक्षित हत्याहरू पनि सामेल थिए ।
यो तनाव सन् २०२४ मा सिरियाको दमास्कसस्थित इरानी दूतावासमाथिको इजरायली हमलासँगै उत्कर्षमा पुगेको थियो । यसको बदलामा इरानले इतिहासमै पहिलोपटक आफ्नो भूमिबाट सयौँ ड्रोन र क्षेप्यास्त्रहरू इजरायलतिर प्रहार गरेको थियो — तर इजरायली ‘आइरन डोम’ तथा ‘एरो’ प्रणालीले सफलतापूर्वक ती आक्रमणहरूलाई विफल पारेको थियो ।
☢️ सन् २०२५ को १२ दिने युद्ध र आणविक महत्वाकाङ्क्षा
सन् २०२५ को जुन महिनामा इजरायल र इरानबीच १२ दिनसम्म भीषण हवाई युद्ध चल्यो । यस युद्धपछिको स्थितिले इरानलाई आफ्नो आणविक कार्यक्रम तीव्र बनाउने प्रेरणा दियो ।
अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीले (IAEA) इरानले हतियार बनाउन सक्ने स्तरको युरेनियम संवर्धन गरेको प्रतिवेदन पेश गरेपछि तनाव अझ उग्र बन्दै गयो ।
फेब्रुअरी २०२६ मा जेनेभामा कूटनीतिक वार्ता पनि विफल भयो, र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानलाई आणविक कार्यक्रम रोके भनेर दिएको अल्टिमेटम १५ दिनपछि सकियो। ट्रम्पले स्पष्ट रूपमा भनेका थिए:
“यदि इरानले हाम्रो आवश्यक शर्त पूरा नगरे, हामी तीव्र तथा कठोर कदम चाल्नेछौँ ।”
💥 ‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ (फेब्रुअरी २८, २०२६)
स्थानीय समयअनुसार बिहान करीब ९:४५ बजे इजरायल र अमेरिकाले इरानमाथि संयुक्त आक्रमण सुरु गरे ।
– इरानको राजधानी तेहरानको जम्हुरी क्षेत्र, जहाँ सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको कार्यालय र निवास रहेको छ, त्यहाँ सातवटा शक्तिशाली क्षेप्यास्त्र प्रहार गरियो ।
– इरानी गुप्तचर मन्त्रालय, रक्षा मन्त्रालय र राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का भवनहरू ध्वस्त बनाइएको छ ।
– बुसहर तथा नतान्जका नजिकैका आणविक ऊर्जा केन्द्रमा समेत विस्फोटका आवाज सुन्नमा आएका छन् ।
– पर्चिन सैन्य कम्प्लेक्स तथा विभिन्न सहरहरू (इस्फाहान, कोम, करज) मा रहेका ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र भण्डार केन्द्रहरूमा पनि लक्ष्य बनाइएको छ ।
– हालसम्म आणविक चुहावटको पुष्टि भएको छैन ।
🛢️ तेल, भू–राजनीति र ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’
इरानसँग विश्वकै चौथो ठूलो प्रमाणित तेल भण्डार र दोस्रो ठूलो प्राकृतिक ग्यास स्रोत रहेको छ । यसले मध्यपूर्वका भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई अझ जटिल बनाएको छ ।
विश्व बजारका हिसाबले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ अत्यन्त संवेदनशील छ — किनभने यहाँबाट विश्वको लगभग २० % समुद्री तेल यातायातले यात्रा गर्छ ।
इरानले यति साँघुरो मार्ग बन्द गर्ने धम्की दिँदा मात्र विश्व अर्थतन्त्र बन्धक बन्न पनि सक्छ ।
चीनले अमेरिका तथा पश्चिमी प्रतिबन्धका बाबजुद इरानबाट सस्तो तेल ठूलो मात्रामा ल्याइरहेको छ, अनि सन् २०२१ मा दुवै देशबीच तोकिएको २५ वर्षीय रणनीतिक सम्झौताले पनि इरानी ऊर्जा क्षेत्रमा चिनियाँ प्रभावलाई बलियो बनाएको छ ।
🇺🇸 अमेरिकी र इजरायली प्रतिक्रिया
आक्रमण सुरु भएलगत्तै अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत ८ मिनेट लामो भिडियो सन्देश जारी गर्दै यसको पुष्टि गरेका छन् ।
उनले भने:
“हामीले इरानको सैन्य तथा आणविक क्षमतालाई कमजोर पार्ने उद्देश्यले ठूलो सैन्य कारबाही शुरु गरेका छौँ। यो इरानी जनताका लागि आफ्नो देश फिर्ता लिन सबैभन्दा ठूलो अवसर हो ।”
इजरायली रक्षा मन्त्रीले देशभर सङ्कटकाल घोषणा गर्दै भनेका छन् कि यो “अस्तित्व रक्षा गर्न गरिएको अग्रिम हमला” हो ।
⭕ इरानी प्रतिशोध र वर्तमान अवस्था
इरानले पनि तत्परै प्रतिशोधात्मक आक्रमण थालेको जनाएको छ ।
इरानी रिभोलुसनरी गार्ड (IRGC) ले इजरायली सहरहरू र खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडाहरू (कुवेत, बहराइन, कतार) मा क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको रिपोर्ट आएको छ ।
तेल अभिभ तथा हाइफामा साइरन बजिरहेको र अहिलेसम्म २१ जनाभन्दा बढी इजरायली घाइते भएको रिपोर्ट प्राप्त भएको छ ।
मध्यपूर्वको हवाई क्षेत्र पूर्ण रूपमा बन्द भएको छ। युएईका प्रमुख एयरलाइन्सहरूले उडानहरू रद्द गरेका छन् र दुबई तथा अबुधाबीको आकाशमा क्षेप्यास्त्रका अवशेषहरू खसेका कारण त्रास फैलिएको छ ।
अझैसम्म केही रिपोर्टहरूले इरानका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह खामेनीको मृत्यु भएको दाबी गरे पनि त्यसमाथि आधिकारिक पुष्टि हुन बाँकी छ ।
⚠️ भविष्यको जोखिम र विश्व सन्दर्भ
‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ ले इरानको ४७ वर्ष लामो इस्लामिक शासन प्रणालीमा मात्र प्रभाव पारेको छैन, यसले विश्वलाई संभावित तेस्रो विश्वयुद्धको आगो तर्फ पुर्याएको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।
यदि इरानका ‘प्रोक्सी’ समूहहरू (जस्तै: हिजबुल्लाह, हुथी आदि) पूर्ण रूपमा युद्धमा उत्रिए भने विश्वव्यापी अर्थतन्त्र, सुरक्षा तथा ऊर्जा बजारमा ठूलो तहसनहस हुने निश्चित छ ।
विश्व समुदाय अहिले ‘पर्ख र हेर’ को स्थितिमा छ ।
तर एक कुरा स्पष्ट छ:
मध्यपूर्वको नक्सा अब सधैंका लागि बदलिन लागेको छ ।
