वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. ओममूर्ति अनिल का अनुसार, “संसारकै सबैभन्दा नराम्रो चिल्लो ट्रान्सफ्याटयुक्त खानेकुरामा पाइन्छ ।” उनी बिरामीलाई जाँच्दा प्रायः सोध्ने गर्छन्, ‘सबैभन्दा नराम्रो चिल्लो केमा पाइन्छ ?’ धेरैले रेड मिट, घ्यू, दूध, बटर वा तेलको विकल्प दिन्छन्, तर डा. अनिलका अनुसार औद्योगिक ट्रान्सफ्याट सबैभन्दा हानिकारक हुन्छ ।
उनी भन्छन्, “लामो समय ट्रान्सफ्याटयुक्त खानेकुरा खाँदा मुटु, रक्तनली, मिर्गौला र मस्तिष्कका लागि घातक हुन्छ । तर हामीलाई बिहान चियासँग बिस्कुट, दिउँसो चाउचाउ–पफ, बेलुकी फ्रेन्चफ्राइज खाने कुरा सामान्य लाग्छ ।”
ट्रान्सफ्याट के हो ?
ट्रान्सफ्याट प्राकृतिक र कृत्रिम स्रोतबाट पाइन्छ। प्राकृतिक ट्रान्सफ्याट राँगा, भैंसी, खसी, बोका आदि जनावरको रातो मासु र दूध–दहीबाट बनेका परिकारमा थोरै मात्रामा पाइन्छ र स्वास्थ्यमा धेरै असर पार्दैन ।
तर औद्योगिक ट्रान्सफ्याट, जुन वनस्पति तेललाई हाइड्रोजेनेसन विधिबाट ठोस घिउमा परिणत गरेर उत्पादन गरिन्छ, स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त हानिकारक हुन्छ । यो बेकरी उत्पादन, बिस्कुट, चाउचाउ, पफ, भुजिया, आलु चिप्स लगायतका प्रशोधित खाद्य पदार्थमा बढी प्रयोग हुन्छ ।
स्वास्थ्यमा असर
मुटु: ट्रान्सफ्याट रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल (LDL) बढाउँछ र असल कोलेस्ट्रोल (HDL) घटाउँछ। धमनीको भित्री भागमा इन्फ्लामेसन (सुन्निने घाउ) बढाउँछ र रक्तनली साँघुरिन्छ । यसले हृदयघातको जोखिम बढाउँछ ।
मस्तिष्क: न्युरो विशेषज्ञ डा. सुशील मोहन भट्टराई का अनुसार, ट्रान्सफ्याट न्युरोन सेल मेम्ब्रेनमा मिसिनुबाट मस्तिष्कको सञ्चारमा अवरोध आउँछ । यसले स्मरणशक्ति, एकाग्रता र सेरोटोनिन स्तर घटाउँछ ।
युवा पुस्तामा असर: ३०–४० वर्षका युवामा हृदयघात, स्ट्रोक र न्युरोलोजिकल रोग बढ्न थालेको छ ।
वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. प्रकाशराज रेग्मी भन्छन्, “ट्रान्सफ्याटयुक्त खानेकुराले स्वस्थ व्यक्तिको मुटुको रक्तनलीमा ब्लकेज निम्त्याउँछ। बच्चादेखि ज्येष्ठ नागरिकसम्म, गर्भवती र नवजातसम्म सबैलाई असर गर्छ ।”
बजारमा ट्रान्सफ्याट
खाद्य प्रविधि विभागको अनुगमन अनुसार, बजारमा १५ प्रतिशतसम्म ट्रान्सफ्याटयुक्त खाद्य पदार्थ भेटिएका छन् । उदाहरणका लागि, ८ वटा पफको परीक्षण गर्दा चारवटा अत्यधिक ट्रान्सफ्याटयुक्त थिए ।
वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. प्रेमराज वैद्य भन्छन्, “घ्यू दिनको एक चम्चा खाँदा स्वास्थ्यमा असर कम हुन्छ । तर ट्रान्सफ्याटयुक्त खानेकुरा अति नै घातक छन् ।”
सडक र होटल–रेस्टुराँका पसलहरूले पकौडा, समोसा, पुरी, चिकेन फ्राई, ससेज आदि फास्टफूड बनाउन तेल बारम्बार तताउने गर्दछन् । यस प्रक्रियामा ट्रान्सफ्याट उत्पन्न हुन्छ र पौष्टिक तत्व नष्ट हुन्छ ।
मृत्युको प्रमुख कारण
नेपालमा नसर्ने रोग (NCDs) बाट हुने मृत्यु उच्च बन्दै गएको छ । ‘नेपाल बर्डेन अफ डिजिज’ (२०२३) अनुसार, नेपालमा पहिलो नम्बरमा श्वासप्रश्वास, दोस्रो मुटु रोग र तेस्रो स्ट्रोकका कारणले मृत्यु हुन्छ ।
विशेषज्ञहरूले अस्वस्थ खानपान र प्रशोधित खाद्य पदार्थको बढ्दो प्रयोगलाई प्रमुख कारण ठान्छन् ।
खानपानको असर मस्तिष्कमा
ट्रान्सफ्याटले न्युरोन सेल मेम्ब्रेनमा असर पुर्याउँछ ।
सेरोटोनिनको मात्रा घटाउँछ, जसले आधुनिक युगमा मानिस उदास, नकारात्मक र तनावग्रस्त बनाउँछ ।
विद्यार्थीहरूले सम्झने र एकाग्र हुने क्षमता घट्दछ ।
रक्तनलीमा बोसो जम्दा स्ट्रोकको जोखिम बढ्छ ।
वरिष्ठ न्यूरो सर्जन डा. राजीव झाका भन्छन्, “अत्यधिक फ्याटले नसाहरू साँघुरा र कडा हुन्छन् । यसले ब्रेन ह्यामरेज वा स्ट्रोक निम्त्याउँछ ।”
राज्यको नीति र नियमन
नेपालमा खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ र उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ भए पनि कार्यान्वयन कमजोर छ । लेबलिङ नहुँदा उपभोक्ता प्रत्यक्ष जोखिममा छन् ।
विशेषज्ञहरूले खाद्य पदार्थको लेबलमा ट्रान्सफ्याट मात्राको स्पष्ट उल्लेख, चेतावनी र लक्षित कार्यान्वयनको आवश्यकता औँल्याउँछन् ।
सरकारले नसर्ने रोगको रोकथामका लागि बहुक्षेत्रीय कार्ययोजना २०२१–२०२५ लागू गरेको थियो । अब २०२६–२०३० का लागि नयाँ रणनीति निर्माण हुँदैछ ।
विशेषज्ञको सुझाव
ट्रान्सफ्याटयुक्त खाद्य पदार्थको सेवन घटाउने ।
उद्योगमा सस्तो तेल बारम्बार तताउने अभ्यास बन्द गर्ने ।
लेबलिङ अनिवार्य बनाउने र बजार अनुगमन कडा गर्ने ।
विद्यालय र समुदायमा ट्रान्सफ्याटयुक्त उत्पादनको बिक्री र प्रवर्धनमा रोक ।
निष्कर्ष:
ट्रान्सफ्याटयुक्त प्रशोधित खानेकुराले मुटु, रक्तनली र मस्तिष्कमा दीर्घकालीन असर पुर्याउँछ । अस्वस्थ जीवनशैली र जंकफुडको बढ्दो प्रयोगले नेपाली युवा र वृद्ध सबैको स्वास्थ्य जोखिममा राखेको छ । विज्ञहरूले उपभोक्तामा सचेतना र कडाइपूर्ण नियमन आवश्यक रहेको चेतावनी दिएका छन् ।
