सर्लाही जिल्लामा सिँचाइका लागि जडान गरिएका ट्युबवेल र डीप बोरिङहरू अपेक्षित रूपमा सञ्चालनमा आउन नसक्दा किसानहरू अझै वर्षाको पानीमै निर्भर रहन बाध्य भएका छन् ।
सरकारी योजना अनुसार सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्ने उद्देश्यले विभिन्न संरचना निर्माण गरिए पनि तीमध्ये धेरै अधुरै अवस्थामा छन् भने केही मात्रै सञ्चालनमा रहेका छन् ।
भूमिगत जल तथा सिँचाइ विकास डिभिजन, सर्लाहीका प्रमुख अनुपमा ढकालका अनुसार जिल्लामा जडान गरिएका पावर ड्रिल ट्युबवेलमध्ये ५५ वटा मात्र पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा छन् । ९१ वटा ट्युबवेल अझै अधुरै अवस्थामा छन् भने ३ वटा मर्मत गरेर सञ्चालनमा ल्याउन सकिने अवस्थामा रहेका छन् । बजेट अभाव, प्राविधिक समस्या तथा व्यवस्थापन कमजोरीका कारण धेरै ट्युबवेल समयमै सञ्चालनमा आउन नसकेको उनले बताइन् ।
सिँचाइ संरचना बने पनि उपयोगमा समस्या
डीप ट्युबवेलतर्फ पनि अवस्था सन्तोषजनक छैन । जिल्लामा रहेका ४५ वटा डीप ट्युबवेल मात्र पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा छन् भने ४५ वटा अधुरै अवस्थामा छन् । त्यस्तै, १९ वटा मर्मत गरेर सञ्चालनमा ल्याउन सकिने अवस्थामा रहेको जानकारी दिइएको छ ।
केही स्थानमा पानी तान्ने क्षमता भए पनि विद्युत् जडान, पाइपलाइन तथा अन्य प्राविधिक काम अधुरो रहँदा सिँचाइ प्रणाली सञ्चालनमा आउन सकेको छैन ।
मधेश प्रदेशमै सिँचाइको कमजोर अवस्था
यो समस्या सर्लाहीमा मात्रै सीमित छैन । समग्र मधेश प्रदेशमै सिँचाइको अवस्था कमजोर देखिएको छ । प्रदेशभर करिब ३ लाख ८१ हजार ८ सय ९८ हेक्टर खेतीयोग्य जमिनमध्ये केवल ४९ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै सिँचाइ सुविधा पुगेको छ । बाँकी क्षेत्रमा किसानहरू अझै वर्षाको भरमा खेती गर्न बाध्य छन् ।
यसले धान, गहुँ, मकैलगायत प्रमुख बालीको उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको कृषि विज्ञहरू बताउँछन् ।
योजना भए पनि कार्यान्वयन कमजोर
सरकारले पछिल्ला वर्षहरूमा डीप बोरिङ जडानमार्फत सिँचाइ समस्या समाधान गर्ने योजना अघि सारेको भए पनि पर्याप्त बजेटको अभाव, कमजोर ठेक्का व्यवस्थापन तथा नियमित अनुगमन नहुँदा धेरै योजना अलपत्र परेका छन् ।
पछिल्ला पाँच वर्षमा महोत्तरीमा ३३ र धनुषामा २२ गरी ५५ वटा डीप बोरिङ जडान गरिए पनि तीमध्ये धेरै सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । त्यस्तै, महोत्तरीमा ४३ र धनुषामा १२३ गरी २१६ वटा पावर ड्रिल ट्युबवेल जडान गरिएकोमा ११० वटा अझै सञ्चालनबाहिर रहेका छन् ।
किसानको पीडा : उत्पादन घट्दै, जीवन कठिन बन्दै
सिँचाइ अभावको प्रत्यक्ष असर किसानहरूमा परेको छ । सर्लाहीको कविलासी नगरपालिका–८ का किसान प्रमेश्वर यादवका अनुसार पानीको अभावका कारण समयमा सिँचाइ गर्न नसक्दा उत्पादन घटिरहेको छ ।
खेतीमै निर्भर भएर जीवनयापन गर्नुपर्ने अवस्थामा सिँचाइ नहुँदा घर खर्च, बालबालिकाको पढाइ तथा स्वास्थ्य उपचारमा समेत समस्या देखिएको उनले बताए । वर्षामा मात्र निर्भर रहनुपर्ने बाध्यताले खेती जोखिमपूर्ण बन्दै गएको उनको भनाइ छ ।
सरकारी पक्षको स्वीकारोक्ति
प्रदेशको भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयका प्रदेश सचिव डा. संजयकुमार यादवले बजेट अभाव तथा व्यवस्थापन समस्याका कारण डीप बोरिङ योजना प्रभावकारी हुन नसकेको स्वीकार गरेका छन् । किसानको हित सुनिश्चित गर्न सरकार अझ सक्रिय हुनुपर्ने आवश्यकता रहेको उनले बताए ।
विज्ञको चेतावनी : दीर्घकालीन समाधान आवश्यक
विज्ञहरूका अनुसार चुरे क्षेत्रको संरक्षण नगर्ने र नदीजन्य पदार्थको अनियन्त्रित उत्खनन रोक्न नसक्ने हो भने भूमिगत पानीको सतह झन् घट्दै जानेछ । यस्तो अवस्थामा केवल डीप बोरिङ जडानलाई मात्र समाधान मान्न नहुने उनीहरूको सुझाव छ ।
समग्रमा, सर्लाहीमा सिँचाइ संरचना निर्माण भए पनि प्रभावकारी उपयोग हुन नसक्दा किसानहरूको समस्या जस्ताको तस्तै रहेको छ । सरकारी योजना र कार्यान्वयनबीचको दूरीले किसानहरूलाई अझै वर्षामै निर्भर बनाइरहेको छ ।
